De zomer brengt ons indrukwekkende kunstroutes. Bij de IJsselbiënnale tussen Zwolle en Doesburg draait het om aanpassen of ten onder gaan

Open Stal, Sonsbeek, Schokland, Folly Art, Into Nature. Wie van kunstroutes houdt, komt deze zomer ogen tekort. En mag de IJsselbiënnale niet missen.

Zwolle: Tarong High Tide (2021), Martha Atienza

Zwolle: Tarong High Tide (2021), Martha Atienza Foto: DvhN

We bevinden ons in het water. Dat ons tot de lippen staat. Waarin we ten onder gaan. Waarin we worstelen. En misschien bovenkomen.

De samenstellers van de IJsselbiënnale, een kunstroute tussen Zwolle en Doesburg met als thema ‘Tij, tijd en tijdelijkheid’, draaien er niet omheen. Het eerste kunstwerk dat ze laten zien, de video Tarong High Tide gemaakt door Martha Atienza, te zien in een gebouw naast de indrukwekkende IJsselcentrale, toont een drijvende visser.

De visser is gefilmd bij de Filipijnen. Ver van huis dus. Toch kost het weinig moeite om hem te zien als de mens die van het water afhankelijk is. Die met de deining van de golven moet meebewegen om in zijn levensonderhoud te voorzien en dat van de mensen die van hem afhankelijk zijn. Op en neer, op en neer. Zo lang het duurt en kan.

‘Een frisse en nieuwe manier van kijken’

Het is de tweede keer dat langs de IJssel een 120 kilometer lange kunstroute met internationale allure is uitgezet. Waar het in 2017 gebeurde als viering van het landschapsveranderprogramma ‘Ruimte voor de rivier’, gebeurt dat deze zomer nadrukkelijk om bezoekers duidelijk te maken dat de klimaatveranderingen vragen om ‘een frisse en nieuwe manier van kijken’.

Na alle wetenschappelijke publicaties over de veranderingen is dat nogal een opgave. Beeldend kunstenaars maken zich langer dan vandaag zorgen over het antropoceen, het tijdperk waarin de mens een desastreuze invloed heeft op de aarde. De uitdaging is die invloed zo te verbeelden dat de kijker er niet moedeloos van wordt. Dat lukt tussen Zwolle en Doesburg niet altijd.

27 kunstwerken heeft de IJsselbiënnale opgeleverd. Ze zijn het best klimaatneutraal per fiets te bezoeken en af en toe een stukje te lopen - sommige werken zijn overigens lastig te vinden. Voor het gemak is de route in vier etappes van elk ongeveer 50 kilometer opgeknipt. Wie een beetje doortrapt en voor de terugweg met de fiets op de trein stapt, kan het met een overnachting halverwege in twee dagen af.

Aandacht initiatieven die inspelen op klimaatverandering

Nadeel is wel dat dan het uitgebreide randprogramma wordt gemist. Aan beide zijden van de rivier is de IJsselbiënnale aangegrepen om ook aandacht te vragen voor kunstwerken die bij andere gelegenheden in het landschap zijn gezet, voor kunstorganisaties die langs de rivier actief zijn en voor initiatieven waarmee in Overijssel en Gelderland wordt ingespeeld op klimaatveranderingen.

Hoe noodzakelijk dat is, merkte de organisatie van de biënnale in juli toen door onverwachte hevige regenval ook de IJssel vroeger dan normaal buiten de oevers trad. Bij Deventer dreigde het kunstwerk Cassandra’s Oog van Esther Kokmeijer door het stijgende water te worden weggeslagen. Bij Zutphen raakte IJssel Alga Lab van Dora Kotsi-Felici beschadigd toen het uit voorzorg naar een hoger gelegen plek werd verplaatst.

Ook Earthfall van videokunstenares Simone Hooymans moest van het wassende water worden gered. Onder normale omstandigheden zou haar apocalyptische animatie waarin steden met mensen in brokken uiteenvallen worden vertoond in een uiterwaard in een container bij buurtschap Rha. Vanwege de wateroverlast moest de onheilsbioscoop voor de ondergang worden behoed. Inmiddels staat de container weer op de bedoelde plek.

Niet alle kunstwerken verwijzen direct naar de verandering van het klimaat. Henrique Oliveira liet zich door een vervallen molen bij Voorst, door de voortgaande industrialisatie dus, inspireren tot het maken van Mill , een natuurlijk ogend organisme met de vorm van een gigantische boomwortel, die zijn of haar weg zoekt in een ruïne. Het heeft iets relativerend: als de mens is vertrokken keert de natuur terug.

Die wetenschap deed Atelier Van Lieshout besluiten even buiten Gorssel bij wijze van angstbeeld een sculptuur van een kolossale rat neer te zetten. Het beest ziet er even dreigend als lachwekkend uit, niet in de laatste plaats vanwege een stevige erectie. Alsof dat niet genoeg is, kan de rat ‘in werking’ worden gesteld met een knop waarna het dier begint te wateren.


The rich will survive van Adrien Tirtiaux bij Zalk heeft eveneens iets cynisch. Tirtiaux bouwde een piramide om de gevolgen te laten zien die klimaatverandering heeft voor mensen die in armoede leven zien. Het goedkoopste materiaal, sloophout, vormt de voet van de piramide. De smalle top wordt gevormd door kostbare metalen.

Een geluids- annex lichtkunstwerk achter een gemaal

De biënnale telt ook subtiele werken. Sachi Miyachi bouwde in een ruilverkavelingsbosje bij Marle een gehoorgang van hout. Haar An ear chamber kan beklommen worden waarna de bezoeker zich daadwerkelijk in de omgeving opgenomen voelt en een moment van verstilling kan beleven. Peter Vink realiseerde achter een gemaal bij Wapenveld boven het water een notenbalk die het best bekeken kan worden bij het vallen van de avond. Wie op een knopt drukt hoort een compositie voor cello en viool en ziet in de verte dat de klanken zijn gekoppeld aan een lichtkunstwerk.

Aanzienlijk minder verbeelding is nodig voor 2084 Hattem van Edwin Zwakman die tussen de rivieroever en de muren van het Hanzestadje een maquette van twee supertankers heeft opgesteld met daar dwars bovenop vier woonblokken. Het wonen van de toekomst is niet knus en pittoresk, maar van alle franje ontdaan en gericht op overleven. Het is aanpassen of ten ondergaan.

De IJsselbiënnale 2021 is nog tot en met 19/9 te bezoeken. ijsselbiennale.nl

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
menu