Coronahumor gaat als een virus de wereld rond

Humor-socioloog en cultureel antropoloog Giselinde Kuipers verzamelt al sinds het begin van de coronacrisis grappen over Covid-19. Ze ziet recentelijk een verflauwing in het aantal grappen. ,,Mensen beginnen zich te vervelen.’’

Illustratie: Coronagrappen.nl

Illustratie: Coronagrappen.nl

Toen de coronacrisis net uitbrak, half maart, kwam socioloog en cultureel antropologe Giselinde Kuipers net als haar collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven ineens thuis te zitten. Even niets om handen, met geen fysiek onderwijs of reizen naar kantoor. En wat doe je dan, als humor-deskundige?

Dan ga je de grappen die omtrent de crisis worden gemaakt, verzamelen. Want dat deed Kuipers ook al toen prinses Diana om het leven kwam, na de Belgische Dutroux-affaire en na 9/11. En wat blijkt? Corona-humor, pandemie-humor zogezegd, bestaat echt. Een telefonisch interview over de grenzen aan de humor, in een poging om de goede smaak te definiëren.

U verzamelt grappen omtrent het coronavirus? Waarom?

,,Toen het virus in de wereld kwam, heb ik samen met een paar andere wetenschappers een oproep gedaan om ons grappen over corona op te sturen. We maakten een e-mailadres en een twitter-account aan. Binnen een week hadden we honderden grappen, nee meer dan duizend. We waren aan een mondiaal onderzoek begonnen.’’

,,Het blijkt dat er overal ter wereld grapjes worden gemaakt over corona. Die grappen circuleren en volgen allemaal dezelfde fasen. Het is voor ons een bijzondere gelegenheid om ze te verzamelen – nog nooit was er een onderwerp dat zó lang aanhoudt en dat de hele wereld in zijn greep heeft. Iedereen, waar dan ook, probeert grip op de situatie te krijgen. Humor is daarvoor een logische manier. Je deelt er je gedachten en je zorgen mee. Je maakt je angst kleiner. Tegelijk tast je met grappen maken ook af wat iedereen ergens van vindt.’’

Bestaat er dan zoiets als ‘pandemie-humor’?

,,Het lijkt er wel wat op. Laat ik voorop stellen dat we nog aan het verzamelen zijn. Ons onderzoek bevindt zich nog in een pril stadium. En de situatie wijzigt van week tot week. Maar we weten van de ebola-epidemie dat er wel degelijk iets bestaat als grappen maken over zo’n ziekte. Bij corona is er nog iets anders aan de hand – het is een sterk gemedialiseerd thema. We lezen en horen en zien er van alles over, zonder dat het ons persoonlijk raakt. Daar, tussen er bovenop zitten en je toch veraf bevinden… in dat vervreemdende gat zit de humor.’’

Wat voor een soort humor is corana-humor?

,,Daar kan ik niet één antwoord op geven. Het gaat in fasen. Eerst kwamen de sterk racistische grappen, over Chinezen. Daarna was er humor vanuit de populaire cultuur. Er werden liedjes over corona gemaakt door bekende zangers. Toen was de ziekte nog ver weg. Daarna kwam het hamsteren, daar zijn ook veel grappen over gemaakt, en vervolgens de quarantaine en de lockdown. Rond Pasen werd de humor vervreemdender en absurder, de grapjes gingen zich meer op meta-niveau begeven, over Jezus en zijn lege grot bijvoorbeeld. We zien nu dat de grapjes een beetje stagneren. Er gebeurt ook niet veel meer. In sommige landen wordt de angst gedempt door lichte versoepelingen in de lockdown, maar over het algemeen blijft het nu hetzelfde. De grapjes stokken. De verveling slaat toe.’’

Verschillen de grapjes wereldwijd erg van elkaar?

,,Het gekke is: helemaal niet. De humor rondom corona is erg eenvormig. Er is natuurlijk wel een verschil in populaire cultuur, andere zangers treden op, andere filmsterren doen mee en ook de lokale politici zijn anders. In sommige landen, zoals de VS en Roemenië, is de corona-humor sterk gepolitiseerd. Maar in de meeste landen niet. Over het algemeen is er veel hetzelfde. De grappen worden via social media snel gedeeld en net als het virus snellen ze de wereld over. ‘’

,,Ik verwachtte eerlijk gezegd dat de humor grimmiger zou zijn. Dat heb ik echt fout gehad. Het wordt niet echt hard en gaat niet veel verder dan wat zelfspot. De grappen blijven hangen in een wat ongemakkelijke, vervreemdende sfeer.’’

Is het wel smaakvol om over corona te lachen? Ik bedoel – een pandemie, is dat nog wel lollig? Bereiken we hier niet een grens aan de humor?

,,Er zijn wel grenzen aan humor, maar dan vooral in de dagelijkse ervaring. Kijk, we gebruiken humor om problemen, zorgen, dingen en kwesties kleiner te maken. Om dingen op afstand te zetten, door ze niet serieus te nemen. Maar soms ‘vergaat je het lachen’. Letterlijk. Als er net iets ergs is gebeurd, als iemand die je kent ziek is geworden door corona, dan zit je niet op grapjes daarover te wachten. Dat is wel een soort grens.’’

,,Je hebt ook zoiets als galgenhumor. Die is hard, heel agressief. Daarmee zet je dingen nadrukkelijk en onverbiddelijk op een afstand. Brandweerlieden doen dat. Chirurgen ook. Dit is een vorm van humor die doorgaans binnenskamers wordt gehouden omdat je weet dat je mensen er pijn mee doet.’’

,,Het is dus niet een kwestie van vrijheid hoe ver je met humor kan gaan, maar meer van hoe emotionele realiteit werkt.’’

Bestaat er zoiets als artistieke vrijheid? Mag je uiteindelijk niet gewoon alles zeggen wat je wilt?

,,Mja. Nou… kijk… we hebben als maatschappij de nar, kunstenaars, cabaretiers en komieken een bepaalde functie gegeven. Zij mogen verder gaan dan andere mensen. Maar dat heeft een prijs. En het brengt een zekere mate van verantwoordelijkheid met zich mee. Natuurlijk worden mensen wel eens gekwetst door een grap. Soms is dat een pompeuze overreactie, maar soms gewoon echt waar. Als je de vrijheid hebt om grappen te maken, moet je je ook afvragen hoe je met die vrijheid omgaat.’’

,,Vrijheid in de humor heeft geen grens, maar wel een prijs.’’

Moet u zelf wel eens lachen om een corona-grap?

,,Ook dat verandert heel snel. Wat ik eind maart nog grappig vond, vind ik nu niet meer leuk. Er zijn nu ook grappen die echt niet kunnen, maar wie weet… over een of twee jaar kunnen we er weer om lachen.’’

,,De leukste grapjes vind ik die over mensen die zich enorm vervelen. Wat iedereen allemaal in quarantaine uitspookt. Het wordt steeds vervreemdender, steeds absurder.’’

Als u straks een goed beeld heeft van wat corona-humor is – wat dan? Wat gaat u doen met uw onderzoeksresultaten?

,,Dan hoop ik dat we weer een congres mogen organiseren, dat we kunnen samenkomen met mensen uit verschillende landen, met Chinezen, Brazilianen en Russen en onze grappen kunnen vergelijken. En dat we met elkaar gaan praten over dit bijzondere verschijnsel; namelijk dat corona-humor de wereld over raast, net zo snel als Covid-19.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
menu