Cruijff scoort ook in het theater op onnavolgbare wijze | recensie '14 de musical' ★★★★★

Johan Cruijff (Tobias Nierop) naast Piet Keizer (Milan Sekeris) in toen nog een letterlijk moddergevecht. Foto: Ben van Duin

Een musical over Johan Cruijff, was dat niet een al te voor de hand liggend inkoppertje? Met die kritische vraag op de loer hebben maker Tom de Ket en zijn ploeg alles uit de kleedkamer getrokken om een superieure voorstelling op de mat te kunnen leggen. Met een Cruijff die haast Cruijffer is dan Cruijff zelf was.

Tobias Nierop is de grote man in 14 de musical. Hij speelt op onnavolgbare wijze de rol van de schriele jongen uit Betondorp die uitgroeit tot ‘s werelds beste voetballer, gekoppeld aan zijn even rake, maffe en unieke vocabulaire. Nierop heeft om te beginnen nagenoeg Cruijffs fysiek. Bovenal grijpt hij precies de goeie praatstem - zingen doet hij niet - zonder dat het karikaturaal wordt.

Goeie grappen en waarachtige Cruijff-klassiekers

Hij leest alles en iedereen op en rond het veld op magistrale wijze de les, inclusief het zaalpubliek, met stand up-uitstapjes, in het fonkelnieuwe AFAS Theater. De gedoseerde grappen zijn te grappig om te verklappen, maar dan heb je ook nog de waarachtige Cruijff-klassiekers als ‘ik maak eigenlijk zelden fouten want ik heb moeite me te vergissen’ of ‘je moet nooit bijgelovig zijn want dat brengt ongeluk’. Wie Johan Cruijff heeft meegemaakt kan niet anders dan genieten van deze performance, de anderen kunnen Cruijff nu alsnog meemaken.

AFAS, het succesvolle familiebedrijf in software, heeft dit complex laten bouwen als onderdeel van zijn nieuwbouw in Leusden, nabij Amersfoort. In eerste instantie is zaal toebedacht aan congressen, seminars en zo, maar er was niks tegen een avondje theater erachteraan. Zo is het land een topzaal rijker. Producent Wolter Lommerde werd gevraagd de aftrap te verzorgen. 14 vliegt direct de kruising in.

Op het verkeerde been

Een musical waarin de hoofdrolspeler niet zingt is al de eerste actie die het genre op het verkeerde been zet. Als tweede is het meer een pop-/rockopera dan een musical. Er zijn twee à drie klassiek klinkende musicalliedjes, maar de meeste muziek die Erik van der Horst componeerde verwijst krachtig naar de jaren ‘70, Cruijffs topjaren. Met de muzikale leiding in handen van Groninger Remco Sietsema (die ook mee-acteert), betreedt alleen gitarist Midas Treub het toneel. Dat is ruim voldoende, omdat er met het spelende en dansende ensemble en de grootste vormgeving al meer dan voldoende te zien valt.

Het decor en de videovormgeving komt van Michiel Voet, met wie regisseur Tom de Ket al geruime tijd samenwerkt. Voet heeft, mede dankzij de financiële inbreng van AFAS bij deze productie, zonder rem kunnen uitpakken. Dat wil zeggen, hij grijpt volledig zijn kans om zijn klasse etaleren, maar pompt de zaal geenszins vol met voetbalbeelden. Hij gebruikt het enorme scherm vooral waar artistieke toevoeging daarom vraagt.

Een lopende band als sterke vondst

De sterkste vondst is, naast twee soms ronddraaiende vloerschijven, een permanent actieve lopende band over de volle breedte van het toneel, die in tal van scènes door de acteerploeg wordt betreden en bespeeld. Die staat symbool voor een carrière die langstrekt, maar ook voor de onrust en vliegreizende afwezigheid waar Cruijffs vrouw Danny, gespeeld door de Myrthe Burger, de buik vol van heeft. Het is een mooi symbolisch moment, als zij met koffers en al telkens verveeld over die band heen en weer gaat.

Dat lopende band-spel vergt een timing en een evenwicht die je niet een-twee-drie onder de knie kunt hebben. Dus had deze productie mooi mazzel dat er verder nog niks gebeurde in de zaal, en er dus acht weken lang kon worden geoefend op die beweging.

Een zwevende Cruijff voor El Classico

Het publiek komt op diverse momenten met spontaan applaus en gejuich, zomaar midden in een scène, en dat ligt echt niet alleen aan uitgenodigd première-enthousiasme. Het is ronduit betoverend hoe Nierop/Cruijff bewegend aan kabels in de lucht in Barça-tenue ‘meespeelt’ met de fameuze, groot en in zwartwit geprojecteerde El Classico, waarin Cruijff in Madrid Real declasseerde en zo uitgroeide tot El Salvador, de Verlosser, die Catalonië mentaal losweekte van de Spaanse Franco-overheersing. Een net zo magisch spel van werkelijkheid en projectie wordt gespeeld met 24 maart 2016, de dag van Cruijffs overlijden.

Het zijn deze momenten van ontroering en kwetsbaarheid die de voorstelling in balans houden. Want naast de Cruijff met de eeuwige verhalen, zie we hem ook zoekend naar steun op bezoek gaan bij zijn overleden vader, die net als Rinus Michels en nog een aantal andere personages wordt gespeeld door Porgy Franssen. 14 De musical toont hem niet alleen als held, maar ook als onzekere, afhankelijke man, van Danny, van zijn verkeerde zakenpartner Basilevic, en van zijn lekker proleterige schoonvader Cor Coster. En we zien hem als de eenzame man, bijvoorbeeld wanneer de Ajacieden hem in zijn laatste jaar vóór Barcelona wegstemmen als aanvoerder, omdat hij te egocentrisch zou zijn.

Een bestaande niet maar toch functionele bestaande kaart

Ook na lang nadenken kun je nauwelijks iets naar boven halen wat minder is aan deze productie. Misschien dat het een tikje te lang doorgaat voor de pauze. Of dat die ‘eerste rode kaart voor een speler van Oranje ooit’ niet klopt. Cruijff werd inderdaad in november 1966 uit het veld gestuurd omdat hij de scheidsrechter een tik had gegeven. Alleen bestonden de rode en gele kaart toen nog niet, hoewel net al wel bedacht. Nou ja, soit, het is theater, en de opgelepelde kaart kan zo wel worden ingezet voor een choreografie.

Het is een goede keuze om het verhaal te laten stoppen met het einde van Cruijffs voetbalcarrière, bij Feyenoord. Het hoofdpersonage meent zelf van niet. Hij wappert protesterend met het lege script: er was nog genoeg drama geweest, voegt hij het publiek toe. In werkelijkheid wel, maar theatertechnisch gezien is het heel slim om met dat einde van de sportieve bewegingen ook het verhaal te laten stoppen.

Een eigen draai aan het zwembadincident

In andere voorstellingen is het soms irritant als spelers het stuk uitstappen en zich ‘door de vierde wand’ rechtstreeks tot het publiek richten. Maar juist Cruijff deed niet anders dan alles en iedereen uitleggen hoe het wél zat, dus is het hier heel functioneel. Hij regisseert in deze voorstelling zelf alles zoveel mogelijk, met als hoogtepunt de totale ommekeer van het beruchte zwembadincident, voor de verloren WK-finale van 1974, in het Hiltruphotel, waarin Cruijff samen met wat teamgenoten enige vrolijke onderwatermomenten zou hebben genoten met schaarse dan wel ongeklede dames. Hier regisseert hij alles van zijn nadeel in zijn voordeel. Zodat Danny Cruijff, mocht ze ooit in dit theater komen kijken, zich er geen buil aan kan vallen.

14 de Musical staat voor onbeperkte tijd geprogrammeerd in Leusden en verdient ook een lange speelperiode. Schrijver/regisseur Tom de Ket, gespecialiseerd in maatschappelijke thema’s, laat zijn hoofdrolspeler slechts een kort moment verwijzen naar de haperende democratie en de macht van buitenlandse bedrijven. Misschien is hem dat goed bevallen. In elk geval heeft De Ket zichzelf met deze productie overtroffen.

Nieuws

Meest gelezen

menu