Diepte, hoogte en lieflijkheid: Arp Schnitger kende het geheim van de perfecte orgelklank | slechts op bezoek

Slechts op Bezoek gaat over kunstenaars die Noord-Nederland bezochten en daarvan getuigden in hun werk. In deze aflevering: Arp Schnitger, de Stradivarius onder de orgelbouwers.

Arp Schnitger restaureerde het orgel van de Groningse Martinikerk en breidde het uit met de twee imponerende pedaaltorens, links en rechts van het hoofdorgel. Zo werd het niet alleen het grootste, maar ook het mooiste orgel van het land.

Arp Schnitger restaureerde het orgel van de Groningse Martinikerk en breidde het uit met de twee imponerende pedaaltorens, links en rechts van het hoofdorgel. Zo werd het niet alleen het grootste, maar ook het mooiste orgel van het land. Foto: Corné Sparidaens

Klank.

Als er iets is wat Groningen aan Arp Schnitger te danken heeft, is het dat. ,,Het ideale orgel vindt een balans tussen diepte, hoogte en wat ik lieflijkheid noem. Schnitger was er een meester in om de perfecte harmonie te vinden tussen die verschillende elementen. Het geluid van een Schnitgerorgel is het mooiste geluid wat er bestaat.””

Kees Kugel, oud-basisschoolleraar, orgelliefhebber en organist van de Dorpskerk in Zuidhorn, heeft zich verdiept in Schnitger, de Stradivarius onder de orgelbouwers. Hij stond bij het graf van de organist in Neuenfelde bij Hamburg, in zijn doopkerk in Golzwarden en bij de vele orgels die nog altijd de sporen van de Stradivarius onder de orgelbouwers dragen.

Orgel-imperium

Schnitger (1648-1719) bouwde in de zeventiende eeuw een waar orgel-imperium. Vanuit zijn werkplaats, eerst in Hamburg, daarna in Neuenfelde, bediende hij niet alleen het noorden van Nederland en Duitsland, maar de hele wereld. Zijn orgels gingen naar Engeland, Portugal, Rusland en zelfs Brazilië. Het was een gouden tijd: de Vrede van Münster had in Schnitgers geboortejaar een einde gemaakt aan zowel de Dertigjarige als de Tachtigjarige oorlog en de Hanzesteden bloeiden.

Veel van zijn meer dan honderd orgels zijn in de loop der eeuwen verdwenen, vervangen door nieuwe mores in orgelland, verwoest door twee wereldoorlogen. Van de dertig orgels die bewaard bleven, staan er elf in de provincie Groningen. In Friesland mag Sneek bogen op het enige Schnitger-orgel, in de Martinikerk.

Paspoort

Naam: Arp Schnitger Geboren: 2 juli 1648 in Schmalenfleth, Duitsland. Overleden op 28 juli 1719 in Golzwarden, Duitsland Beroep: Opgeleid als meubelmaker, maar maakte furore als orgelbouwer: hij bouwde zo'n 95 nieuwe orgels en repareerde, renoveerde en herbouwde er nog eens zo’n 60 Privé: Eerste huwelijk met Gertrud Otte, samen krijgen ze zes kinderen. Getrud streft in 1707. In 1713 hertrouwt hij met Elisabeth Koch

Kugel: ,,Zijn eerste orgel bouwde hij samen met zijn oom Berend Hauss, bij wie hij in dienst trad en van wie hij het vak leerde. Het staat in Stade, aan de Elbe, in de Cosmas en Damianuskerk. Ik vind dat één van de meest fantastische orgels die er bestaan. Daar hoor je precies die klank die ik bedoel: zo harmonieus.”

In Nederland staat het mooiste Schnitger-orgel volgens Kugel in de Martinikerk in Groningen. Niet door Schnitger gebouwd, maar wel door hem gerestaureerd en uitgebreid in 1692. ,,Hij had in Hamburg zijn roem gevestigd met het grootste orgel uit die tijd. Dat wilde men in Groningen ook. Het was het eerste orgel waar hij aan werkte in Nederland, en hij gaf er meteen zijn visitekaartje mee af.”

Imponerende pijpen

De imponerende pedaaltorens, links en rechts van het hoofdorgel, ruim tien meter hoog, zijn van Schnitgers hand. ,,Vakwerk is het. Die pijpen zijn zo moeilijk om te maken. Ze worden gegoten uit tinnen platen die vervolgens om een rondhout gebogen worden om de juiste diameter te krijgen. Moet je voorstellen: pijpen van 34 voet. Die werden vervolgens gesoldeerd. Maar in de kerk was het destijds zo koud, dat ze dat niet voor elkaar kregen. Schnitgers werknemers bedachten een noodoplossing: hij liet ze breeuwen met pek en touw, net als de planken van scheepswanden. Dat is zo gebleven tot 1977.” De grote pijpen geven het Martini-orgel zijn diepte. ,,Sommige hoor je bijna niet eens, zo donker is de klank. Maar dan voel je de trillingen.”

Klank.

Het is ook het enige waarmee je dichtbij Schnitger kunt komen. Over de mens achter de orgelbouwer is heel weinig bekend. ,,We weten dat hij in 1684 trouwde met Gertrud Otte, dochter van een bemiddeld man. We weten ook dat ze zes kinderen kregen, een vroeg gestorven dochter, de oudste zoon die stierf in een pestepidemie, een zoon die verdronk bij een zwempartij in de Elbe en dan nog twee zonen en een dochter, van wie Frans Caspar ook een talentvol orgelbouwer was die in de voetsporen van zijn vader trad. Maar of ze een goed huwelijk hadden en wat voor vader hij was: dat weten we niet. We weten zelfs niet of hij zelf orgel kon spelen.”

Matsende manager

Over Schnitger als baas valt iets meer te zeggen. Zo’n beetje alle getalenteerde orgelbouwers uit zijn tijd wist hij aan zich te binden. Kugel: ,,Hij gaf zijn mensen veel vertrouwen. Naarmate hij succesvoller werd, kreeg hij meer en meer een manager-rol. Hij kwam kijken op locatie, maakte de tekeningen en sloot de contracten. De uitvoering liet hij over aan zijn knechten.”

De orgelbouwer was ook een fijne man om zaken mee te doen. ,,Als een kerk het eigenlijk niet kon betalen, of als hij er een emotionele band mee had, dan matste hij ze. Dan deed hij het werk voor veel minder dan de werkelijke prijs. Daar was hij heel grootmoedig in.”

Ook hoe hij eruit zag, weten we niet. Of toch? In 2017 gonsde het nieuws door orgelland: na drie eeuwen zou het allereerste portret van Schnitger zijn gevonden, en nog wel in zijn doopkerk in Golzwarden. Het gaat om een paneel dat een man met een rol in zijn hand toont, tussen een aantal musici. ,,Maar het portret was ook meteen omstreden. Een orgelmaker toon je met zijn gereedschap, luidt de kritiek. Dat zie je bovendien ook op zijn wapen dat in de kerk van Neuenfelde te zien is.”

En luidt het motto op het orgel in diezelfde kerk niet ‘ Gott allein die Ehre ’?

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
menu