Filosoof Eva Meijer in Assen: 'Wat wij als natuur beschouwen is een cultureel product'

April is traditiegetrouw de Maand van de Filosofie, die dit jaar ‘De natuur was hier’ als thema heeft. Filosoof Eva Meijer schreef ter gelegenheid daarvan (op Vlieland) het essay Vuurduin. Woensdagavond vertelde ze erover in Assen.

Eva Meijer ging na haar lezing in DNK in Assen in gesprek met Annette Timmer.

Eva Meijer ging na haar lezing in DNK in Assen in gesprek met Annette Timmer. Foto: DvhN

Zo’n 50 belangstellenden waren woensdagavond online toen filosoof Eva Meijer (41) een lezing gaf in DNK Assen. Er mochten vragen worden gesteld, maar de chatbox bleef leeg bij de live-uitzending van de Drentse bibliotheken, die via YouTube tot ons kwam. Dat paste eigenlijk wel bij het betoog van Meijer, die in het vraaggesprek met Annette Timmer dat volgde op haar lezing, wees op het belang van verlangzaming van het debat.

,,In de samenleving gaan de dingen tegenwoordig heel snel: de media, het nieuws, de politiek - alles moet snel”, zei Meijer. ,,De filosofie verlangzaamt de dingen een beetje, onder meer door na te denken over de vraag: waar hebben we het nu eigenlijk over?” Die vraag stond dan ook centraal in haar lezing over het thema van de Maand van de Filosofie, dat dit jaar ‘De natuur was hier’ is. Want wat is natuur eigenlijk?

Onderliggende machtsrelaties

Meijer betoogde onder meer dat de manier waarop we over natuur denken allerlei onderliggende machtsrelaties weerspiegelt. Vrouwen en gekleurde mensen zijn bijvoorbeeld lang als natuurlijker wezens beschouwd dan (witte) mannen, waarbij intuïtie en emotie werden gecontrasteerd met rede, en lichaam met geest. En niet-menselijke dieren zijn vaak weggezet als wezens die niet tot intelligent handelen in staat zijn maar instinctmatig door het leven gaan. Maar, zo vroeg Meijer, wat is instinct? Of intelligentie? Of intuïtie?

,,Wat wij als natuur beschouwen is eigenlijk een cultureel product”, stelde Meijer, die zich als filosoof vooral bezighoudt met taal en dierenrechten. ,,Natuur en cultuur zijn niet te scheiden maar vormen een geheel.” Helaas zijn de omstreden, oude ideeën, die allerlei politieke implicaties hebben en als excuus voor uitbuiting en uitsluiting werden gebruikt, vaak heel taai. ,,Dat er in de supermarkt lijken van niet-menselijke dieren worden uitgestald, vinden velen nog steeds normaal.”

‘Beter luisteren naar de wereld om ons heen’

Het onderliggende idee is volgens haar dat mensen een uitzonderingspositie innemen. In haar essay Vuurduin - Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt , dat ze schreef op Vlieland, wijst Meijer op de catastrofale gevolgen van dit antropocentrische denken. Klimaatverandering, uitstervende diersoorten, ecosystemen die veranderen en verdwijnen (zoals de Wadden), de coronacrisis: juist de oude manier van denken over natuur is een belangrijke oorzaak van de aangekondigde ramp waar we als wereld op afstevenen.

Toch moeten we hoop houden en in gesprek gaan met elkaar over natuur, ‘dat woord waar ik de hele tijd zo moeilijk over doe’, zei Meijer. Een nieuw perspectief op natuur (en cultuur), een groeiend besef van de verwevenheid van alles, kan de oude machtsverhoudingen doen kantelen, al lijkt de daarvoor benodigde politieke omwenteling nog ver weg. ,,We moeten leren beter te luisteren naar de wereld om ons heen”, stelde Meijer. ,,We moeten de wijsheid leren verstaan in niet-menselijke werelden, zoals die van planten en dieren.”

Meijers rijke en prikkelende betoog was zo boordevol urgente en uitdagende vragen en gedachten, dat het je als toekijker soms wat begon te duizelen. Daarom is het extra mooi dat deze uitzending is terug te zien via YouTube. Wel jammer dat je niet na een nachtje slapen en een keer terugkijken alsnog vragen via de chat kunt stellen. Bijvoorbeeld: Hoe denkt Meijer over planten en schimmels? Zijn dat niet ook levende wezens met een bepaald soort intelligentie? Hoe zit het met hun rechten? En zijn de monoculturen in de akkerbouw niet net zo discutabel als de bio-industrie?

Het essay Vuurduin verscheen bij Lemniscaat en is te koop voor 4,99 euro. Voor meer activiteiten tijdens de Maand van de Filosofie zie www.maandvandefilosofie.nl .

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Natuur en milieu
Cultuur
menu