Kunst van 13.500 jaar oud opgevist uit de Noordzee

Een versierd bizonbot, dat in 2005 is opgevist uit de Noordzee, is door een groep archeologen uit Leiden en Groningen geïdentificeerd als het oudste kunstvoorwerp dat ooit op Nederlands grondgebied is gevonden.

Het oudste kunstvoorwerp van Nederland, een bot van 13.500 jaar oud.

Het oudste kunstvoorwerp van Nederland, een bot van 13.500 jaar oud.

Het bot, dat is versierd met geometrische zigzagpatronen, is aan de Rijksuniversiteit Groningen gedateerd als ongeveer 13.500 jaar oud. Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden maakte vandaag de resultaten van het archeologisch onderzoek naar het bot bekend. Ook werd de vondst van een schedel van 13.000 jaar oud wereldkundig gemaakt, het oudste overblijfsel van een moderne mens in Nederland.

De Noordzee was 13.000 jaar geleden een laagvlakte

,,’Nederland’ is natuurlijk een irrelevant begrip voor deze vondsten”, zegt de Groningse archeoloog Marcel Niekus, die samen met Dick Stapert en Lykke Johansen namens de noordelijke Stichting Stone bij het onderzoek naar beide vondsten betrokken was. ,,Maar als je naar andere vondsten in onze streken kijkt, heb je alleen een steen met wat krasjes die in Limburg is gevonden. Die is waarschijnlijk afkomstig uit dezelfde periode, maar omdat hij niet is gedateerd, weten we dat niet zeker.”

 

De zeespiegel stond aan het eind van de laatste ijstijd, zo’n 13.000 jaar geleden, 60 tot 80 meter lager dan nu en de Noorzee was een laagvlakte die door moderne mensen werd gekoloniseerd. Onder invloed van grote klimaats- en omgevingsveranderingen trokken zij vanuit het zuiden van Europa naar het noorden. Ze jaagden in de Noordzee-laagvlakte, die was begroeid met bossen, op rondtrekkende edelherten, elanden en bizons.

Drie soortgelijke vondsten uit de late Oude-Steentijd bekend

De resten van deze mensen, de artefacten die ze maakten en de dieren die er leefden, komen soms terecht in vissersnetten of worden op het land gespoten bij kustversterkingen. ,,Het bijzondere aan de Noordzeevondsten is dat het om materiaal gaat dat op het droge achterland niet bewaard is gebleven”, zegt Niekus. ,,Daarmee vullen dit soort vondsten ons beeld van de steentijd heel mooi aan.”

Het versierde bizonbot is een van de oudste voorbeelden van ‘abstracte kunst’ in Noordwest-Europa. Niekus: ,,We kennen natuurlijk de figuratieve tekeningen van dieren en mensen uit de Franse grotten, die nog veel ouder zijn. En bij latere vondsten uit de middensteentijd kom je dit soort abstracte versieringen veel vaker tegen. Maar uit deze periode, de late oude steentijd, zijn maar drie soortgelijke vondsten bekend: uit Wales, Frankrijk en Polen.”

‘Misschien was het wel een handvat’

Naar een verklaring voor de functie van de geometrische figuren blijft het gissen, zegt Niekus. ,,We weten niet waarvoor het versierde bizonbot diende. De standaardverklaring van ons archeologen is dan om te zeggen dat het artefact waarschijnlijk een rituele functie had. Maar misschien was het wel een handvat; uit latere periodes kennen we soortgelijke bijlvattingen. Het kan ook een uitdrukking van identiteit of status zijn.”

 

Wat wel zeker is - onder meer door de enorme afstanden tussen de schaarse vondsten uit het laat-paleolithicum - is dat zich op verschillende plekken dezelfde ontwikkelingen voordeden. ,,Je ziet in deze periode, waarin het iets warmer werd, over heel Europa een soort uniformiteit, met dezelfde symboliek: zigzagversieringen.” De stijlovergang weerspiegelt mogelijk belangrijke veranderingen in de sociale organisatie en mobiliteit van moderne mensen die naar onze streken trokken.

Een volwassene met bloedarmoede

Het schedelfragment werd in 2013 opgevist en is afkomstig van een volwassene die mogelijk aan bloedarmoede heeft geleden, zo hebben analyses van het botmateriaal uitgewezen. Dat toonde ook aan dat vlees een belangrijk onderdeel was van het dieet, wat het idee bevestigt dat de mensen die op de Noordzee-vlakte leefden jagers waren.

Overigens is er in 2001 al eens een nog ouder schedelfragment uit de Noordzee opgedoken. Dat behoorde toe aan een neanderthaler die tussen de 40.000 en 100.000 jaar geleden op de Noordzeevlakte leefde.

Wanneer zijn de vondsten te zien?

De recenste vondsten zijn voorlopig niet te zien in verband met verder onderzoek, zoals een dna-analyse. Mogelijk zijn ze later dit voorjaar wel in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden te zien. Over enkele jaren is daar een grote expositie over de prehistorie van de Noordzee.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
menu