Dirigent Johannes Leertouwer uit Groningen brengt een oerversie van Bachs 'Matthäus Passion' die coronaproof is

Johannes Leertouwer studeert dit weekend met 25 musici een ‘oerversie’ van Bachs Matthäus Passion in. Dinsdagavond is een registratie ervan te horen op NPO Radio 4.

De Groningse dirigent Johannes Leertouwer brengt een oerversie van de 'Matthäus Passion' van Johann Sebastian Bach.

De Groningse dirigent Johannes Leertouwer brengt een oerversie van de 'Matthäus Passion' van Johann Sebastian Bach. Foto: DvhN

Johannes Leertouwer had zich er al bijna bij neergelegd. Weer geen landelijke tournee met de Matthäus Passion . Doodzonde natuurlijk. En niet alleen omdat de passieconcerten een belangrijke inkomstenbron vormen voor zijn ongesubsidieerde gezelschap De Nieuwe Philharmonie Utrecht. De uitvoeringen onder leiding van de Groningse dirigent worden namelijk steevast bejubeld en regelmatig met vijf sterren bedeeld door de recensenten.

,,Een collega zei tegen me: ‘Bestudeer eerst dit even voor je weer een jaar overslaat’”, vertelt Leertouwer. ,,Hij wees me op de reconstructie van een vroege versie van de Matthäus Passion .” Het betrof de ‘ Urfassung ’ die Bach-specialist Rens Bijma (ook een Groninger van geboorte) in 2017 maakte. Wat die oerversie in coronatijd interessant maakt, is dat het een enkelkorige Matthäus Passion betreft. Leertouwer: ,,Je kunt hem met 25 musici doen.”

Crowdfunding maakt concert mogelijk

Na een eerste uitvoering op Texel, in 2019, maakte Bijma vorig jaar met musicoloog en klavecinist Pieter Dirksen een herziene versie van zijn reconstructie. ,,Naast de praktische voordelen vind ik het inhoudelijk heel interessant”, zegt Leertouwer, die zelf aan de Universiteit Leiden promotieonderzoek doet naar de historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk van de muziek van Johannes Brahms. ,,Daarbij heb ik geleerd dat de interactie tussen bronnenonderzoek en uitvoeringen heel vruchtbaar kan zijn.”

Hij begon een crowdfundingactie om een professionele uitvoering van de gereconstrueerde oerversie mogelijk te maken. De Stadsgehoorzaal in Leiden, waar Leertouwer sinds 2,5 jaar woont, stelde de zaal beschikbaar en de NPO beloofde een radio-uitzending. Het streefbedrag van 15.000 euro werd snel gehaald en inmiddels staat de teller op 24.000 euro. ,,Fantastisch”, zegt Leertouwer. ,,Daar voel ik me enorm door gesteund.”

Geen internationale loopbaan maar maaltijdbezorger

Met het extra geld kan hij de musici een iets hogere dagvergoeding betalen, plus reiskosten, en de kosten van coronatesten en voedsel tijdens de lange werkdagen. ,,Maar het is natuurlijk geen oplossing voor de situatie die door corona is ontstaan”, zegt Leertouwer. ,,Onder zzp’ers is het een slagveld. Ik heb gelukkig nog mijn baan als conservatoriumdocent, maar een van mijn solisten zit tegenwoordig op de fiets om maaltijden te bezorgen. Terwijl hij voor corona net flinke stappen had gezet bij het opbouwen van een internationale carrière.”

Terug naar de oerversie. Leertouwer zal de laatste zijn om te beweren dat de Matthäus Passion bij de eerste uitvoering in Leipzig (vermoedelijk in 1727) ook daadwerkelijk zo klonk als hij hem nu uitvoert. ,,Maar ik weet wel dat onze uitvoering het onderzoek naar Bachs muziek verder zal stimuleren.” Hij acht de kans ‘heel reëel’ dat Bach zijn beroemde passie oorspronkelijk inderdaad niet voor de dubbelkorige bezetting schreef die we nu kennen (dus uitgevoerd door twee koren en twee orkesten), maar enkelkorig.

Tweekorigheid onvolledig uitgewerkt

,,Deze reconstructie is gemaakt omdat de tweekorigheid in de nu bekende versie onvolledig is uitgewerkt”, legt Leertouwer uit. ,,Dat zette Bijma op dit spoor.” De volkskoren in de Matthäus , zoals het beroemde Sind Blitze, sind Donner , beginnen tweekorig, maar worden na verloop van tijd eenkorig. Bijma noemt Bachs vormgeving van de tweekorigheid zelfs ‘halfslachtig’. Leertouwer: ,,De stereo-effecten in Sind Blitze, sind Donner komen nu van de instrumenten. De noten van koor 2 worden gespeeld door de blazers.”

Bijma baseerde zijn reconstructie op de zelden uitgevoerde vroege versie van Bachs passie, waarin het slotkoor van het eerste deel O Mensch bewein dein Sünde groß nog een gewoon koraal is. ,,Ook sommige nootjes zijn anders. Ik heb in de voorbereiding veel mailtjes gekregen van musici die melden dat er iets anders genoteerd stond dan ze gewend zijn. Voor mijzelf is het openingskoor het meest schokkende deel. We zijn gewend aan twee kwartetten, maar nu is het een samenspraak tussen een sopraan en vier stemmen.”

Hoe de oer- Matthaüs van Bach er uit heeft gezien, zullen we waarschijnlijk nooit weten. Leertouwer: ,,Maar deze reconstructie is een belangrijke zienswijze op de totstandkoming van de latere versies.”

Wanneer is de oerversie te horen?

NPO Radio 4 zendt de uitvoering van Leertouwer & Friends dinsdag 30 maart uit om 19.00 uur. Op klassiekemuziek.nl zijn gratis tickets te bestellen voor de videoregistratie op Goede Vrijdag om 13.30. Deze is ook (tot 30 april) te bekijken via de website van de Stadsgehoorzaal Leiden.

De crowdfunding op Voordekunst.nl loopt nog een week.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
muziek
Cultuur
menu