Recensie 'Hier valt niets te halen': Hoe armoede je mentaal opvreet en letterlijk in de grond kan stampen (★★★★✩)

Theatermaker Maarten Smit schetst in Hier valt niets te halen - een alleszeggende titel - een indringend beeld van hoe het is om in armoede te vervallen. Totaal gebrek aan geld, afhankelijkheid van een uitkering en de daaraan gehangen regeltjes verzuren levens. Wat een raak spel, wat een knellende muziek.

Een bemodderde Amber Veltman in 'Hier valt niets te halen'.

Een bemodderde Amber Veltman in 'Hier valt niets te halen'. Foto: Knelis

Bij de entree - in dit geval een bospad in Schipborg tijdens FestiValderAa - loopt het publiek langs een installatie met gesproken interviews. Smit deed deze ter voorbereiding met noorderlingen die diep onder de armoedegrens leven. Eenmaal op de tribune zit datzelfde publiek voor een haveloze bouwplek.

Zorgeloos wonen

Hier had, verklapt een vergeten billboard, al in 1983 ‘zorgeloos gewoond’ moeten worden. In plaats daarvan wonen er wurmen en pissebedden in rul zwart zand. Als het flink geregend had, zouden de acteurs er nog erger besmeurd door de omstandigheden hebben uitgezien dan ze nu al deden.

Er staat een vies geworden bankstel, voor een televisie. Het is de woonkamer van een vrouw op leeftijd (Marlies Hamelynck), die rond strompelend elke eurocent moet omdraaien om nog iets te eten te hebben. Over die desolate plek springt, buigt, kraakt, vliegt en rolt een al even arm een jong meisje (Amber Veltman), dochter van gescheiden ouders. Ze zag haar pa slechts wanneer hij thuis iets kwam roven.

Al jaren geen envelop durven openen

En dan is er nog de werkloos geraakte man (Maarten Krielen), wanhopig proberend om investeerders te zoeken voor een hopeloos project. Hij zit gevangen in schulden. Al jaren durft hij geen envelop te openen. Zeker geen blauwe. Zoals dat dikwijls gaat. Beloftes aan zijn dochtertje (‘volgende week, echt!’) kan hij geen moment waarmaken.

Tegenover de wankele oudere vrouw, staat de indrukwekkende ondergangschoreografie die Smit en mede-bewegingsexpert Andreas Denk voor de twee anderen hebben ontworpen. Hun letterlijk schokkende motoriek, hun telkens wegduikende dans die de tekst heel knap geen moment in de weg zit, verbeeldt hoe de twee zich letterlijk in alle bochten moeten wringen om het hoofd boven water te houden. Of in dit geval boven de aarde. En hoe ze door elkaar worden geschud door de instanties die hun zouden moeten bijstaan. Het is haast onmenselijk hoe lang Krielen het schudden en trillen van zijn lijf weet door te drijven, gepaard aan een mimiek van de volmaakte angst.

Verrassingen in het decor

Het decor van Douwe Hibma, voor zijn werk in voorstellingen van Het Houten Huis net bekroond met een Zilveren Krekel en daarmee genomineerd voor een Gouden, biedt weer schitterende verrassingen die geen verrassing meer zouden zijn als ze hier werden verklapt.

Even lijkt ‘t haast te documentair te worden als de verder overigens ook prima spelende Yashavi Shrotrya als professor in de economie zijn kijk op de werkelijkheid afsteekt. In die zin, dat zijn tekst zo echt is dat je vergeet dat we hier in een voorstelling zitten. Misschien komt het doordat het zwart dan wel heel erg de overhand heeft. Anderzijds, hoe kun je ook mild doen over dit type problematiek.

De teksten zijn ook gebaseerd op de interviews van Smit, die dit project met zijn stichting Wabi Sabi is begonnen vanuit Station Noord. Dat is het Drents/Gronings/Friese traject waarin instellingen van naam nieuwe makers ondersteunen, met het Grand Theatre in Groningen als basis. En om nog wat uitleggeriger te wezen: Wabi Sabi is een Japans levenskunst die voor rust moet zorgen door onvolmaaktheid en imperfectie niet als barrière te beschouwen, maar als kracht. Alleen zijn de in Hier valt niets te halen geschetste problemen wel wat meer dan imperfect.

Muziek als beklemmend wapen

Bovenop de indringende vormgeving en het expliciete acteer- en danswerk is er de ijzersterke muziek. Smit volgt ermee het pad dat zijn partner Elien van der Hoek met Het Houten Huis al jaren bewandelt. Dat wil zeggen: die muziek is niet begeleidend, maar leidend en stuwend. In dit geval heeft huiscomponist Radek Fedyk een score neergelegd die, ook al geholpen door de gechoreografeerd opererende musici, het beklemmende lot van de personages benadrukt.

De muziek wordt ermee zelf een personage. Dat dankt zij mede aan de fenomenale stem van Elenie Wagner. Als begeleidster namens de sociale dienst laat ze gesproken, botte boete-aanzeggingen gestaag overgaan in operastijl. Het zijn momenten die de voorstelling, hoe vreemd dat ook klinkt bij opera, raak getimed enige lucht geven. Waarna ook niet alle hoop daar op die zwarte vlakte de grond in wordt geboord.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
Theater
Festivals
Drenthe
menu