Vijftig jaar geleden interesseerde vrijwel niemand zich voor Broken Circle/Spiral Hill in Emmen. Nu is het beroemdste landart-kunstwerk van Europa toegankelijk voor publiek

Vijftig jaar geleden ging ‘Sonsbeek Buiten de perken’ van start, een tentoonstelling met verstrekkende gevolgen. Zoals ‘Broken Circle/Spiral Hill’ bij Emmen.

Het kunstenaarsduo Robert Smithson en Nancy Holt in 1971 aan het werk bij Emmerschans.

Het kunstenaarsduo Robert Smithson en Nancy Holt in 1971 aan het werk bij Emmerschans. Foto Jan Niks

Nu woont hij in Bellingwolde maar in 1971, een halve eeuw geleden, werkte Jan Niks in een fotowinkel in Emmen. Pasfoto’s schieten, fotobenodigdheden verkopen, advies geven, reportages maken. Op een gegeven moment, het was net zomer, stapte er een jonge vrouw de winkel binnen. Ze sprak Engels en wilde 16 millimeterfilm kopen.

,,Die hadden we niet. Niemand in Emmen kocht 16 millimeterfilm. Ik moest het bestellen”, vertelt Niks. ,,Toen ze een paar dagen later opnieuw in de winkel was, raakten we aan de praat. Ze bleek Amerikaans en was een film van een kunstproject aan het maken bij een zandafgraving bij Emmerschans. Ik vroeg of ik langs mocht komen om foto’s te maken. Dat mocht.”

Aangekomen in Emmerschans deed Niks navraag. ,,Niemand wist van een kunstproject. Bij de zandafgraving trof ik inderdaad een paar mensen aan. De vrouw uit de winkel, ze bleek Nancy Holt te heten, en een man, Robert Smithson. Ter plekke werd met een graafmachine een enorm kunstwerk van zand gemaakt.”

Vijftien foto’s maakte Niks van het stel en hun werkzaamheden. Aanvankelijk wist hij niet goed wat hij ermee moest. ,,Publiceren lukte niet, niemand was geïnteresseerd, de krant ook niet. Pas toen Smithson was overleden en er belangstelling begon te komen voor zijn kunst, wilden mensen mijn foto’s zien. Tot in musea in het buitenland aan toe.”

Postuum gekroond tot James Dean van de kunstwereld

Broken Circle/Spiral Hill is misschien wel het beroemdste en meest beschreven landart-kunstwerk van Europa. Die status is kunsthistorisch, landart was begin jaren zeventig een nieuw fenomeen. De bekendheid heeft ook te maken met de tragische dood van Smithson. Hij kwam in 1973 om bij een helikopterongeluk in de Verenigde Staten. Media kroonden hem postuum tot ‘James Dean van de moderne kunstwereld’.

Anno 2021 ligt het kunstwerk er goed geconserveerd bij. Wie de inmiddels voormalige zandafgraving bij Emmen bezoekt, ziet aan de rand van een enorme kunstmatige plas een gebroken cirkel van zand met een eilandje waarop een zwerfkei rust. Daar recht tegenover is een met struiken begroeide zandheuvel met een spiraalvorm opgeworpen.

Smithson (1938 – 1973) en Holt (1938 – 2014) reisden destijds naar Zuidoost-Drenthe om een bijdrage te leveren aan Sonsbeek , de nog altijd bestaande tentoonstelling voor hedendaagse kunst in de openbare ruimte. Voor de editie van 1971, die op 19 juni van start ging, was bedacht dat de kunstwerken niet alleen in het Sonsbeekpark in Arnhem, maar in heel Nederland gemaakt zouden worden.

Behalve in Emmen werd het idee achter Sonsbeek – het oprekken van grenzen – onder meer in Groningen, Veendam, Stadskanaal en Ter Apel gevisualiseerd. Het ging er behoorlijk conceptueel aan toe. Zo maakte de Amerikaanse kunstenaar Richard Long vanuit Pieterburen wadwandelingen en liet hij daarvan in borg Verhildersum in Leens één foto zien. Hans de Vries filmde onder verschillende weersomstandigheden het gedrag van kalfjes en liet dit zien in Galerie Waalkens in Finsterwolde.

Een uitzicht zo grandioos als nooit in Nederland gezien

Via videowebsite Vimeo is een drie kwartier durende film te zien over Sonsbeek Buiten de perken . Getoond worden beelden waarin nieuwslezer Fred Emmer live tijdens het Journaal de opening aankondigt, waarna Panamarenko een zelfgemaakte zeppelin van de grond probeert te krijgen en conservator Wim Beeren het nut en de noodzaak van zijn tentoonstelling probeert uit te leggen.

De tentoonstelling kreeg stevige kritiek. Er zou te weinig gedaan zijn om de kloof te dichten tussen de deelnemende kunstenaars en het nauwelijks geïnformeerde, algemene publiek. De tentoonstelling werd elitair gevonden en zou een verspilling zijn van het door de arbeiders opgebrachte belastinggeld. Beeren werkte met een budget van bijna een miljoen gulden.

Maar er was ook lof. Citaat uit het Nieuwsblad van het Noorden van 3 juli: ‘Landelijk was men erg enthousiast over het project van Robert Smithson in de zandafgraving bij Emmerschans. Criticus Dolf Welling zei dit project meer waard te vinden dan heel Sonsbeek bij elkaar. Over het beklimmen van een door Smithson gecreëerde heuvel vertelde hij: Een uitzicht zo grandioos als ik nog nooit in Nederland gezien heb.’

Overigens leverden niet alleen kunstenaars bijdragen, nieuwsmedia werkten eveneens mee. Kranten en tijdschriften stelden pagina’s beschikbaar waarop kunstenaars hun ideeën mochten uiten. Het ANP zegde toe - tijdelijk - extra nieuwsberichten over kunst in binnen- en buitenland te willen verspreiden.

Ook de PTT was van de partij. In het park in Arnhem was in een halve groene bol een informatie- en communicatiecentrum ingericht met ‘de modernste apparatuur’ om mensen op afstand met elkaar te laten communiceren: ‘Dit experiment is voor de PTT belangrijk, omdat naar verwachting in de toekomst het telefonisch vergaderen sterk zal toenemen’.

1981. Musea spreken zich uit over de verloedering

Na Sonsbeek Buiten de perken raakte Broken Circle/Spiral Hill in verval. ‘Nature is never finished’, had Smithson al voorspeld. Eerst richtte een herfststorm grote schade aan. Op initiatief van theaterdirecteur Sjouke Zijlstra – de man die Smithson in 1971 op de ruimte en mogelijkheden van Emmerschans had gewezen – werden de eerste beschermende maatregelen getroffen.

Vooral nadat het waterpeil in de zandafgraving begon te stijgen ging het kunstwerk hard achteruit. In 1981 kreeg theaterdirecteur Zeilstra musea zover zich uit te spreken tegen de verloedering. Het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM) liet daarop weten dat ‘het behoud van het werk de overheid in principe met zorg vervult’. Zes jaar later kwam toenmalig minister Eelco Brinkman de restauratie bekijken.

Sindsdien wordt het kunstwerk bij Emmen jaarlijks op afspraak bezocht door een paar honderd mensen, kunstliefhebbers uit binnen- en buitenland. Lange tijd is hun aantal beperkt om het afgraven van zand niet te hinderen. Nu dat werk erop zit en het terrein van eigenaar is veranderd, wordt onderzocht hoe meer mensen kennis kunnen maken met het beroemdste landart-kunstwerk van Europa.

Gevolg is dat Broken Circle/Spiral Hill komende maanden acht weekenden open wordt gesteld voor publiek. Daarbij is een audiotour ontwikkeld en wordt een film over het kunstwerk getoond: Breaking ground . Met beelden die in 1971 zijn gefilmd door Nancy Holt. Mede mogelijk gemaakt dankzij de levering van 16 millimeterfilm door Jan Niks.

Zie ook www.brokencircle.nl

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
menu