Gelukzoekers zijn van alle tijden. Dirk Wolthekker vond het vergeten Groninger weesmeisje Roelfina terug in Chili

Historicus Dirk Wolthekker vertelt over zijn onderzoek naar de vergeten Roelfina Wolthekker. Foto: Rego S. Meijer

Historicus Dirk Wolthekker ging de gangen na van een vergeten familielid. Het leverde hem een boek op over emigranten aan het begin van de vorige eeuw, Verre verwachtingen.

Een jaar of tien geleden kreeg Dirk Wolthekker van een oom een briefje met daarop het begin van een stamboom in handen gedrukt. ,,Hij had geen zin meer om het af te maken en dacht dat ik, als historicus, er wel iets mee zou kunnen”, vertelt Wolthekker. ,,Ik nam het briefje mee en zocht wat uit. Zo kwam ik de naam Roelfina Wolthekker tegen.”

Niemand binnen de familie wist wie ze was. ,,Ik vond een geboorteakte uit 1872 en een trouwakte. Ze bleek met de handschoen getrouwd, met een man uit Groningen die in Transvaal woonde”, vervolgt Wolthekker. ,,Omdat ik verder niets over haar kon vinden, ben ik oude overlijdensadvertenties van onze familie gaan nazoeken. En ja hoor, daar kwam ik haar naam tegen. In de jaren twintig woonde ze in Chili.”

Met omgerekend 27.000 euro het weeshuis uit

Om meer te weten te komen, bezocht Wolthekker de Groninger Archieven. Daar kwam hij de naam van Roelfina tegen in de archieven van het Rode Weeshuis. ,, Ze bleek op haar veertiende wees geworden en had het weeshuis op haar 21ste verlaten met omgerekend een bedrag van 27.000 euro. Heel apart. Wezen kregen bij hun vertrek een deel van de rente van een legaat uit de zestiende eeuw. Toen Roelfina het weeshuis verliet, waren er weinig wezen meer en viel het bedrag hoog uit.”

In Verre verwachtingen , het boek dat neef Wolthekker over zijn vergeten tante schreef, wordt verteld hoe Roelfina daarna de wereld introk. Eerst reisde ze naar Amsterdam om een opleiding als naaister te volgen. Vervolgens keerde ze terug naar Groningen waar ze werd gewezen op een mogelijke echtgenoot, de spoorwegarbeider Thomas Le Clercq, en reisde ze naar Zuidelijk Afrika. Daar maakte ze de Tweede Boerenoorlog mee en werd ze met haar man door de Britten teruggestuurd naar Nederland.

Met de boot naar Chili, behandeld als bagage

In 1901 probeerde Roelfina, inmiddels moeder van een dochter, opnieuw weg te komen. Dit keer trok ze naar Texas, waar olie was gevonden, en Thomas ongetwijfeld werk kon vinden. Maar Texas bleek zo heet, dat het gezin opnieuw naar Groningen terugkeerde. Na een tijdje in Enschede, Amsterdam en Tiel deed ze in 1903 een derde poging om Nederland te verlaten: via Liverpool met de boot naar Chili. ‘Ze werden behandeld als bagage’, schrijft Wolthekker.

Het Zuid-Amerikaanse land zat aan het begin van de negentiende eeuw om bewoners te springen, vooral om Europeanen voor het lege zuiden. Besturen is bevolken, luidde het adagium. Nieuwkomers werd land beschikbaar gesteld dat ze na een aantal jaren voor relatief weinig geld zouden kunnen kopen. In de praktijk bleek het om een gebied te gaan waar kort daarvoor de oorspronkelijke bevolking, indianen, met geweld was verjaagd.

Oerwoud kappen om landbouwgrond te verkrijgen

Wolthekker noemt de emigratie naar Chili vergissing. ,,Omdat ze uit Transvaal waren verjaagd, dacht de Chileense regering dat het boeren waren, met een kleine letter. Er zaten wel boeren tussen, maar Thomas was een spoorwegarbeider. De zestig hectare land die ze in concessie kregen toegewezen, bleek oerwoud waar ze dag en nacht moesten kappen om er landbouwgrond van te maken.”

Naast een reconstructie van het levensverhaal van Roelfina Wolthekker is Verre verwachtingen een boek over mensen die met het vocabulaire van nu ‘gelukszoekers’ worden genoemd. ,,Nu komen mensen uit Afrika en Azië naar Europa, maar eigenlijk is er weinig veranderd. Mensen gaan nog steeds weg als ze denken dat ze het elders beter kunnen krijgen. Emigranten en vluchtelingen worden nog steeds gebruikt of misbruikt voor het voeren van binnenlandse politiek.”

Onafgemaakte stamboom levert achttiende familieleden op

De keuze van Roelfina om Nederland te verlaten is, achteraf bezien, niet de meest gelukkige geweest. Dat blijkt onder meer uit de economische ontwikkeling die Groningen na haar vertrek heeft doorgemaakt. Terwijl Roelfina een oerwoud kapte, werden de akkers van haar geboortegrond ongekend vruchtbaar gemaakt, nota bene met behulp van salpeter uit Chili. Daarna ontstonden in haar nieuwe land grote economische en bestuurlijke problemen.

Sinds 1850 zijn er tienduizenden Europeanen naar Chili getrokken, schat Wolthekker. ,,Er wonen nu 600.000 mensen van Duitse komaf. Er wonen 10.000 mensen van Kroatisch komaf. Maar er wonen dus ook mensen met wortels in Nederland. Met heel kleine stapjes hebben ze geprobeerd vooruit te komen. Na Renske heeft Roelfina nog twee zoons gekregen, Cornelio en Rodolfo.”

Dirk Wolthekker zocht contact met de kleinkinderen van Roelfina in Chili. Het leverde de historicus achttien nieuwe familieleden op. ,,Voor dit boek ben ik twee keer naar Chili gereisd. Ik hoopte bij hen verhalen te vinden. Inmiddels is de zaak omgedraaid. Zij kloppen bij mij aan om verhalen te horen over hun oma en overgrootmoeder. Ik ben nu ook voor hen de familiehistoricus geworden.”

#

Verre verwachtingen. Het bewogen emigratieavontuur van een weesmeisje uit Groningen van Dirk Wolthekker is verschenen bij uitgeverij Balans. Prijs: 23,99 euro (304 blz.)

Nieuws

Meest gelezen

menu