Weer geen 'Matthäus Passion'. Hoe komen noordelijke musici het tweede jaar zonder passiemuziek door?

Volgende week is het Pasen, maar de concertzalen blijven voor het tweede jaar op rij leeg. Hoe staat de noordelijke passiewereld ervoor?

De kruisiging.

De kruisiging. Foto: Shutterstock

Weer geen Matthäus Passion in de aanloop naar Pasen. Weer geen concerten met muziek over het lijden van Christus. Waar koren, solisten en musici vorig jaar tenminste nog konden repeteren, voordat half maart de eerste lockdown inging, ligt nu bijna alles stil.

,,Het is een enorm gemis”, zegt Pauli Yap, dirigent van Oratoriumvereniging Bolsward en Toonkunstkoor Heerenveen . ,,Voor de koorleden, voor de musici, voor het publiek, maar ook voor mezelf. Ik heb sinds 1999 elk jaar de Matthäus gedirigeerd in Bolsward. Eén keer heb ik moeten overslaan, wegens privéomstandigheden. Maar nu, door corona, dus twee keer achter elkaar.”

De Matthäus op de lessenaar

Voor veel solisten is de passietijd doorgaans een drukke periode. ,,Ik zie op Facebook bij veel collega’s de Matthäus op de lessenaar staan”, zegt sopraan Elizabeth Kooy uit Hardegarijp. ,,Dan maar thuis zingen.” Zelf doet ze het niet. ,,Ik wil gewoon nog niet geloven dat het alweer bijna Pasen is.”

De optredens met amateurkoren vormen doorgaans een belangrijke inkomstenbron voor de zangers. Nu is het al ruim een jaar behelpen. ,,Ik heb heel weinig werk”, zegt Kooy. ,,Begin dit jaar een paar streamingconcertjes in Leeuwarden. En ik geef zangles, maar zo’n lespraktijk breid je in coronatijd ook niet uit.”

Kooy houdt het hoofd boven water dankzij de Tijdelijke overbruggingsregeling voor zelfstandig ondernemers (Tozo). Ook heeft ze haar werk als sociaal wetenschapper weer opgepikt. ,,Daarnaast ben ik met een nieuw project begonnen: samen met een componist schrijf ik een opera op het Friese landschap.”

Ze vindt het lastig om te blijven oefenen terwijl er nauwelijks uitzicht is op werk. ,,In de winterperiode heb ik een paar weken helemaal niet gezongen, ook als een soort rouwverwerking. Van alles dat niet doorgaat en dat je niet kunt delen met anderen. Dat klinkt wat zwaar, maar ik mis het samen muziek maken heel erg.”

‘We maken er gelijk een cd van’

Tymen Jan Bronda, artistiek leider van het Luthers Bach Ensemble , kon de afgelopen weken – dankzij verschillende subsidies – wel een passieconcert instuderen en opnemen. Zonder publiek natuurlijk en geen passie van Bach, maar de Membra Jesu Nostri van Dieterich Buxtehude. ,,In kleine bezetting, met alleen professionals: vijf solisten en vijf instrumentalisten”, vertelt Bronda. ,,En proberen alle zeven cantates op Goede Vrijdag online te hebben. We maken er gelijk een cd van. Die komt waarschijnlijk in het najaar uit.”

Zoals alles en iedereen in de klassieke muziekwereld heeft ook het LBE een moeilijk jaar achter de rug, met alleen wat kleine kamerconcerten. ,,Ik heb het geluk dat de drie amateurkoren die ik dirigeer mij gewoon doorbetalen”, zegt Bronda. ,,Maar verder heb ik bijna geen inkomsten meer. Ik geef nog wat orgel- en zangles. En ik lees nu veel boeken en zit wat meer op de racefiets. Voor mijn lichaam is deze periode wel goed geweest.”

Zijn ensemble overleeft de coronacrisis wel, denkt Bronda. ,,Als we niks doen hebben we weinig kosten. We hebben niemand in loondienst.”

Toekomst amateurkoren ongewis

De toekomst is voor veel amateurkoren ongewis. Terwijl de korenbonden een ongekende terugloop in ledenaantallen melden en verschillende koren zijn opgeheven, lijkt de kaalslag in de noordelijke koorwereld vooralsnog mee te vallen. Althans, in het segment dat zich op passiemuziek richt.

,,Wij hebben twee corona-gerelateerde opzeggingen gehad”, zegt bestuurslid Dick Vink van Toonkunstkoor Emmen . ,,Dat valt mee. Ondertussen studeren we ons jubileumconcert in, dat vorig jaar niet doorging. Het staat nu gepland voor 5 november.”

Toonkunstkoor Emmen bestond in 2020 75 jaar en kent een respectabele Matthäus -traditie. ,,Onze dirigent geeft dit jaar, als alternatief, op 31 maart een lezing over de passies van Bach.” Online natuurlijk, zoals momenteel alles vanachter de computer gebeurt. Net als veel andere koren repeteren ze in Emmen via Zoom. ,,Daarbij haakt wekelijks twee derde van het koor aan. Die bijeenkomsten zijn vooral bedoeld om de sociale cohesie in stand te houden. Het is beter dan niks. Je hebt wel programma’s waarmee je samen kunt zingen, zoals Jamulus, maar die zijn meer geschikt voor kleinere gezelschappen. En het vraagt nogal wat van de gebruikers.”

Ook Geert-Jan van Beijeren, dirigent van Toonkunstkoor Bekker en kamerkoor Dualis , repeteert via Zoom. ,,Het voelt als college geven voor een lege zaal”, zegt hij. ,,Na de zomer, toen weer wat mocht, hebben we wel een paar keer fysiek, in groepjes van 25, gerepeteerd. Sinds oktober gaat alles weer online. Ik vertel over de achtergronden bij een stuk en laat horen hoe het klinkt. Samen zingen gaat niet met Zoom. Het is meer om contact te houden met elkaar. Met Dualis hetzelfde verhaal. Daarmee heb ik inmiddels drie nieuwe programma’s samengesteld. Er ligt genoeg voor als we weer mogen.”

‘Iedereen is een beetje murw geslagen’

Daniël Rouwkema kon zich vorig jaar nog opwinden over de strenge corona-regels voor koren. Inmiddels heeft de dirigent van Vocaal Ensemble Magnificat uit Emmen en het Groningse Choral Voices zich neergelegd bij de nieuwe werkelijkheid. ,,Iedereen is een beetje murw geslagen”, zegt hij. ,,In september heb ik me voorgenomen dat ik hier blijmoedig doorheen ga. Er is een tijd voor alles en blijkbaar ook voor corona.”

Hij probeert de positieve punten te benadrukken. ,,Ik heb de laatste maanden ontzettend veel orgel gestudeerd. Daar was ik anders niet aan toegekomen. Ik heb ook muziek opgenomen in de Bovenkerk in Kampen. En ik componeer meer. Voor mijn koor in Emmen heb ik een nieuw stuk geschreven, zodat ik toch nog wat doe voor mijn geld. En zij hebben iets moois liggen voor als we weer mogen.” Gelukkig heeft hij zijn baan als cantor in de Haagse Kloosterkerk nog.

Corona noopte Rouwkema, zoals alle professionele musici, tot reflectie. ,,Ik heb me afgevraagd of het het allemaal waard is: iedere avond onderweg zijn en voor een koor staan. Deze crisis doet je beseffen dat er meer is dan alleen maar werken.” Hij heeft nagedacht over ander werk. ,,Maar corona heeft alleen maar bevestigd dat dít is wat ik wil. Ik kan ook niks anders. En ik mis het contact met de zangers ontzettend. Je bent toch een soort van familie. Je zit op een koor om samen te zingen, dat is de essentie. En dat kan nu niet.”

‘De grote klap komt nog’

Bij Choral Voices en Magnificat zijn nog geen zangers gestopt. ,,Dat heeft denk ik te maken met het soort koor. De meeste zangers hebben heel bewust gekozen voor een koor dat klassieke muziek uitvoert waar je wat meer voor moet doen.”

Rouwkema maakt zich wel zorgen. Vooral over de zangers op leeftijd, die straks, als ze weer mogen, ruim een jaar nauwelijks in koorverband hebben gezongen. ,,Je zult mensen hebben die zeggen: ‘Het is mooi geweest, ik start niet meer op.’ Je raakt als zanger ook technisch wat kwijt door zo lang niet samen te zingen. Ik denk dat de grote klap nog komt.”

Sonja de Vries, artistiek leider van de Roden Girl Choristers, maakt zich voor haar meisjeskoor minder zorgen. ,,Je moet oppassen om niet weg te zakken in de moedeloosheid van het moment.” Na de zomer, tussen de eerste en tweede lockdown, heeft ze nog aardig wat kunnen doen met haar koor.

Inmiddels kan ze weer fysiek lesgeven aan de meisjes in de basisschoolleeftijd, zij het wel individueel. ,,Wij zijn steeds bezig en zorgen ervoor dat we dingen klaar hebben als we weer mogen. De binding in stand houden en nieuwe plannen lanceren, zoals een reis naar Engeland volgend jaar.”

‘Ik mis de verbinding het allermeest’

Financieel is het lastig, maar dankzij de conservatoriumbaan van haar echtgenoot, organist Sytze de Vries, overleven ze het wel. ,,Ik mis de verbinding met de meiden het allermeest. Samen repeteren is onze core business. De uitvoering is het eindpunt, van de weg ernaartoe geniet je het meest. De Matthäus -uitvoeringen zijn doorgaans een bijzondere tijd, omdat de meiden dan de kans krijgen om samen te werken met professionals. Dat is wel een gemis.”

In het najaar staat het uitgestelde jubileumconcert ter ere van het 20-jarig bestaan gepland. ,,Maar dan moeten we begin juni wel weer samen kunnen repeteren. Ik ben heel benieuwd wat ik straks hoor, als het weer mag.”

Pauli Yap vreest net als Daniël Rouwkema voor wat komen gaat, al zijn de opzeggingen in Bolsward en Heerenveen op de vingers van een hand te tellen. ,,Welke gaten vallen er als de rook optrekt? Niet alleen bij de koren, maar ook bij solisten en orkesten. Wat kan er nog? Wie is er nog actief? Hoe ziet de muzikale infrastructuur eruit na corona?” Maar ze blijft plannen maken. ,,In Heerenveen bouwen we aan repertoire en in Bolsward zijn we Mozarts Requiem aan het voorbereiden. Een passend stuk: de overledenen gedenken en wat licht in deze donkere tijd.”

‘Ga ik verder in de muziek?’

Yap heeft gelukkig haar praktijk voor pianoles nog, aan huis in Hemelum. ,,Ik ben ook weer meer piano gaan spelen, dat schoot er wel bij in. Verder ben ik veel in de tuin aan het werk, ik wandel, lees en ben zelfs weer gaan pottenbakken.” Natuurlijk was er ook bij haar twijfel. ,,Ik denk dat er geen musicus is die zich niet heeft afgevraagd: Ga ik verder in de muziek? Ik heb ontdekt dat mijn hart erg bij de muziek ligt. Ik mis het ontzettend, met mensen aan de slag gaan met een mooi stuk. Muziek is toch echt mijn passie.”

Die les trok Carina Vinke ook uit de crisis. ,,Het goede aan deze tijd is dat ik erachter ben gekomen dat musiceren toch echt mijn ding is”, zegt de alt-mezzo uit Erica. ,,Het is een moeilijke periode. Na een jaar met nauwelijks inkomsten is er nog steeds geen stip op de horizon. Af en toe heb ik nog wat opdrachten.” Zo zong ze vorige week de alt-aria Erbarme Dich uit Bachs Matthäus Passion in het Concertgebouw. ,,Het musiceren met anderen mis ik het meest.”

‘We missen een lobby, zoals de horeca’

,,Het ergste aan deze tijd vind ik het gevoel dat je geen waarde hebt”, zegt Vinke. ,,Wij vallen buiten de essentiële beroepen. Terwijl juist kunst – muziek, poëzie, Netflix-series, theater – mensen uit deze sleur en negativiteit kunnen trekken. Een beetje schoonheid, afleiding, stof om over na te denken. Wij kunnen al een een jaar niet werken, zonder een goed vangnet. Als zzp’er met partner kom je niet in aanmerking voor Tozo. Het lijkt soms net alsof wij het niet waard zijn om te steunen.”

Zelf overleeft ze het wel als zangeres, maar Vinke kent ook collegae die zich laten omscholen tot leraar, conducteur of hovenier. ,,En wat denk je van al die pas afgestudeerden, die niet kunnen beginnen?”

Vinkes gevoel wordt breed gedeeld. ,,We missen een lobby, zoals de horeca”, zegt Geert-Jan van Beijeren. ,,Het zou goed zijn als iemand eens met zijn vuist op tafel zou slaan.” Pauli Yap hoopt dat de coronacrisis een omslag in het denken teweegbrengt. ,,Dat we leren waarderen wat we normaal vonden: elk jaar naar de Matthäus Passion . Misschien komt er een extra flow als we straks weer mogen, ook op maatschappelijk gebied. Het is zo’n dierbare traditie, het geeft zoveel verbinding. En juist daar snakken we naar.”

Passieconcerten online

Geen volle zalen bij de Matthäus Passion dit jaar maar wel online passiemuziek. Enkele concerten met noordelijke inbreng:

- Het NNO speelde vrijdag 26 maart Pergolesi’s Stabat Mater en Symfonie no.49 ‘La Passione’ van Haydn. Jos van Veldhoven dirigeert. Het concert wordt donderdag 1 april uitgezonden door Omrop Fryslan en op 4 april op Rtv Drenthe.

- Op het YouTube-kanaal van het Luthers Bach Ensemble is vanaf zondag 28 maart de eerste cantate van Buxtehude’s Membra Jesu Nostra te zien. Daarbij wordt aangegeven hoe en wanneer de andere 6 cantates bekeken kunnen worden..

- De Groningse dirigent Johannes Leertouwer brengt met een klein gezelschap (25 musici) een gereconstrueerde oerversie van Bachs Matthäus Passion . Dinsdag 30 maart te horen op Radio 4 (19 uur). Op Goede Vrijdag 2 april om 13.30 uur is online een videoregistratie te zien; gratis tickets via klassiekemuziek.nl.

- Het Martini Jongenskoor Sneek, het Margaretha Consort en enkele solisten brengen (in heel kleine bezetting) op 2 april om 17 uur een livestream met aria’s en koralen uit Bachs twee passies. Gratis te volgen via www.mjks.nl .

Je kunt deze onderwerpen volgen
Cultuur
menu