Paniek en drama in Meppel. 100 jaar geleden stierven op één dag zes kinderen en werden honderden doodziek van... een ijsje

Een eeuw geleden overleden in Meppel plotseling zes kinderen en werden honderden anderen doodziek. Wat was er aan de hand? Terugblik op een zonnig en warm juliweekend dat zwart kleurde.

De ijscokar keerde in de jaren dertig weer terug in het Meppeler straatbeeld. Op deze foto is de kar van Meppels beroemdste ijsmaker Huberts te zien.

De ijscokar keerde in de jaren dertig weer terug in het Meppeler straatbeeld. Op deze foto is de kar van Meppels beroemdste ijsmaker Huberts te zien. Foto: collectie Thijs Rinsema

Meppel, 9 juli 1921. Het land zucht onder tropische temperaturen. Prima omstandigheden voor een verkoelend ijsje. De wafels van de lokale ijsverkoper Derk Jan Vlierman zijn erg in trek. Voor 2, 3 of 5 cent is het smikkelen geblazen.

Vlierman doet deze zaterdag goede zaken met zijn ijscokar en verkoopt de hele voorraad. Vooral veel kinderen genieten er van. De ijscoman heeft het er maar druk mee. Aan het eind van de dag moet hij een nieuwe ijsvoorraad maken voor de volgende dag.

Vlierman zal op zondag echter geen wafeltje meer verkopen.

Diarree, koorts, braken

Die dag wordt een aantal kinderen flink ziek: acute diarree, hoge koorts, hevig braken. Tegen de avond zijn al meer dan tweehonderd ziektegevallen gemeld. Hoofdzakelijk jeugdigen.

Huisartsen in de stad vermoeden al snel een voedselvergiftiging. Alle slachtoffers hebben op zaterdag een ijsje genuttigd. Burgemeester Jan Knoppers van Meppel -hij is ook apotheker- laat meteen beslag leggen op de voorraden van Vlierman.

Dokters behandelen die zaterdag 219 personen uit 157 gezinnen. Vijf kinderen uit Meppel en eentje uit Koekange overlijden binnen anderhalve dag aan de gevolgen van de voedselvergiftiging. De jongste is 3 jaar, de oudste 16.

Paniek

Onder de bevolking heerst paniek. Her en der vormen zich groepjes mensen die ‘ den verschrikkelijken toestand’ ’ bespreken. De apotheek van de burgemeester wordt bestormd door wanhopige en angstige vaders, moeders, broers, zussen en andere familieleden.

Ze willen zo snel mogelijk in het bezit komen van een drankje dat ‘ door den dokter was voorgeschreven ’. Men verdringt elkaar op de stoep van de apotheek, waar een politieagent de rust moet bewaren.

Gemeentearts Lingmont meldt aan de burgemeester dat sprake is van een voedselvergiftiging met als naam gastro-enteritis, veroorzaakt door een coli-bacterie . Anno 2021 zouden we er het label salmonella op plakken. Op voorstel van de arts wordt onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van ziekteverwekkers in de ijsmassa.

Reconstructie

De gebeurtenissen in het rampzalige weekend in Meppel, honderd jaar geleden, zijn door cultuurwetenschapper en publicist Thijs Rinsema uit Norg afgestoft en gereconstrueerd.

Rinsema woonde vele jaren in Meppel. Hij was er apotheker. Die achtergrond bracht hem op het spoor van de ‘ijswafelvergiftiging’ in 1921. ,,Ik moest een keer waarnemen in de voormalige apotheek van Knoppers en zag daar oude, dikke medicijnboeken liggen.’’

Bij het doorbladeren viel zijn oog op een periode waarin opmerkelijk veel geneesmiddelen aan kinderen waren voorgeschreven. ,,Vreemd, dacht ik. Daar moet iets bijzonders gebeurd zijn. Toen stuitte ik op de vergiftiging door besmette ijsjes.’’

Luxe product

Over ijsverkoper Derk Jan Vlierman is niet veel bekend. Hij woonde in Meppel, dat toentertijd zo’n 12.000 inwoners telde en voornamelijk leefde van de handel en nijverheid. Er was welvaart, maar vooral in de binnenstad heerste armoede. Voor deze mensen was een ijsje een luxe product.

Vlierman is drie jaar na de ramp op 45-jarige leeftijd gestorven. Hij zou een broze gezondheid hebben gehad. Zijn vrouw overleed in 1959, op 80-jarige leeftijd. Ze hadden vier kinderen, van wie drie ook ziek waren geworden van het ijs.

,,Voor hem en zijn gezin moet dit een rampzalige tijd zijn geweest’’, vermoedt Rinsema. In de kranten kreeg hij het er van langs. Vlierman wordt beticht van onzorgvuldigheid. ,,Na die vergiftiging had hij geen beroep meer, alles was hem afgenomen. Een complete nachtmerrie voor de arme man.’’

Vlierman zelf was zich van geen kwaad bewust. Formeel is hij ook niet schuldig bevonden. Er is geen bewijs van nalatigheid of het overtreden van voorschriften bij de bereiding van ijs.

Raadsel

,,Wat er nou precies is misgegaan, blijft een raadsel’’, zegt Rinsema. ,,Vlierman is ondervraagd door de burgemeester en inspecteur voor de volksgezondheid. Die hebben geen strafbare feiten kunnen ontdekken.’’

Complicerende factor was dat al het besmette ijs op was. Daar konden dus geen monsters meer van onderzocht worden. Met de jongste ijsvoorraad, bestemd voor verkoop op zondag, was niets mis. ‘ Proefdieren aten de room met bijzondere smaak en bleven volkomen gezond ’’, meldt het onderzoeksverslag.

 

Pas later zijn bij onderzoek van bloed en ontlasting van zieken stoffen gevonden die wezen op salmonella. Dat de exacte oorzaak van alle ellende nooit vast is komen te staan, vindt Rinsema onbevredigend.

,,Er is alleen speculatie’’, weet hij. ,,Mogelijk is iets misgegaan met de melk, toch een kwetsbaar product, of ligt de oorzaak bij koeien die verontreinigd water hebben gedronken uit een poel. Ook is er een verwijzing naar verontreinigd zout dat zou zijn gebruikt bij het koelen van ijs.’’

Behang

Een heel bijzondere lezing kwam van burgemeester Knoppers zelf. ,,Vlierman had vlak voordat hij zijn ijs bereidde de kamer waarin dat proces plaatsvond van een nieuw behang voorzien. Daar is ook water bij gebruikt, waarin zich mogelijk ziekmakende bacteriën bevonden. Tja...’’

,,Bedenk wel’’, vervolgt Rinsema, ,,dat de hygiënische omstandigheden in het Meppel van een eeuw geleden heel anders waren dan nu. Er was geen riolering, bijvoorbeeld. Ziektes konden zich veel makkelijker verspreiden, de geneeskunde stond op een veel lager niveau.’’

Toch geeft hij burgemeester Knoppers en artsen een dikke pluim voor de aanpak van de ijswafelvergiftiging. ,,De burgemeester handelde doortastend. En de verstrekte medicijnen waren juist en adequaat. In de huidige tijd zouden we ook oog hebben voor het vochtverlies van patiënten, maar die kennis was er honderd jaar geleden niet.’’

Landelijk nieuws

De trieste ontwikkelingen in Meppel zijn landelijk nieuws. ‘Dokters en apothekers konden het niet aan’, kopt een krant. Onder een foto van de ijscokar van Vlierman staat als bijschrift: het noodlottige karretje dat honderden kinderen op de rand van het graf bracht.

De impact van de de tragedie is groot. Volgens de Meppeler Courant, die in 1967 nog een stuk over de kwestie schreef, verdween de ijscokar jarenlang uit het straatbeeld.

,,Er is nadien veel geromantiseerd’’, stelt Rinsema. ,,Dat krijg je na zo’n lange periode met een aantal onbeantwoorde vragen. Wat blijft is de rampspoed die Meppel toen hard trof.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe
menu