De eindstreep is in zicht voor de Koloniën van Weldadigheid in Drenthe. Een blik op de lange weg naar Unesco Werelderfgoed-status. 'Nu willen mensen van paupers afstammen'

Als het goed is, is het zondag eindelijk zover: dan staan Veenhuizen, Frederiksoord en Wilhelminaoord op de lijst van Unesco Werelderfgoed. Een terugblik op de lange weg er naartoe met twee hoofdrolspelers uit het dossier, oud-burgemeester van Noordenveld Hans van der Laan (71) en gepensioneerd DVHN-journalist Ed van Tellingen (70).

Ed van Tellingen.

Ed van Tellingen. Foto: Rens Hooyenga

Als Hans van der Laan (71) door Veenhuizen loopt, wordt hij nog overal enthousiast begroet. ‘Hee, Hans, hoe is het jongen?’ ‘Lang niet gezien, kom je hier nog weleens?’

Door die vragen komen ook de herinneringen naar boven. Vijftien jaar lang was Van der Laan burgemeester van Noordenveld en had hij het gevangenisdorp in zijn portefeuille. Hij was ‘mister Veenhuizen’, zoals de politie-inspecteur die buiten bij de gevangenis Esserheem staat, mooi omschrijft: ,,Als je wat wilt weten, moet je Hans hebben. Hij heeft heel veel voor het dorp gedaan.”

Gewaagd plan

Toen Van der Laan in 2001 aantrad, was het merendeel van de monumenten in Veenhuizen in zeer slechte staat. Hoe pak je die verpaupering eigenlijk aan? Hoe zorg je ervoor dat er geldstromen op gang komen om de boel op te knappen? Het antwoord: overheden moeten beter samenwerken, het dorp moet een beschermd dorpsgezicht worden én je moet proberen het op de werelderfgoedlijst te krijgen.

Dat gewaagde plan, gaan voor een Unesco-status, is in zijn hoofd geplant door toenmalig provinciaal historicus Michiel Gerding. Die laat hem een voorbeeld zien in Schotland. Daar is het dorpje New Lanark nog niet zo lang geleden opgenomen op de Unesco-lijst, vanwege de historische katoenspinnerij.

In de 19de eeuw is de eigenaar van deze spinnerij voor die tijd zeer sociaal bewogen en vooruitstrevend. Hij verbetert de leefomstandigheden van de fabrieksarbeiders en zorgt ervoor dat hun kinderen naar school kunnen, in een tijd dat onderwijs verre van gemeengoed is. De spinnerij staat nog altijd en is gerestaureerd. In combinatie met de verlichtingsidealen die daar ten uitvoer zijn gebracht, wordt New Lanark in 2001 werelderfgoed.

,,Gebouwen als overblijfsel en herinnering aan een achterliggend idee, dat hebben we in Veenhuizen ook. Dat besef, dat was het moment waarop ik besloot ervoor te gaan”, weet Van der Laan nog. ,,Eerst dachten mensen dat ik gek geworden was. Ook het dorp moest aan het idee wennen. Toch viel de weerstand erg mee. We zetten een ontwikkelingsbureau op dat de bewustwording over de bijzondere geschiedenis vergrootte en de overheden bij elkaar bracht.”

Vanaf dat moment gaat het snel. Oude, vervallen monumenten worden opgeknapt en de gemeente stimuleert ondernemers om plannen te maken. Als Veenhuizen dit weekeinde eindelijk dat felbegeerde Unesco-predicaat krijgt, is dat bijna twintig jaar nadat de raderen door Van der Laan in gang zijn gezet.

,,Daar ben ik wel trots op ja, hoewel ik mijn rol niet wil overschatten. Ik joeg de boel aan als bestuurder, dat was mijn taak. Daarna kwamen de echte specialisten die het zware werk deden.”

De Unesco-status garandeert dat overheden de bijzondere kolonie-gebieden behouden voor de toekomst. Dat is volgens Van der Laan het meest belangrijk. Bovendien horen de koloniën straks bij de ongeveer duizend meest bijzondere historische objecten in de wereld. ,,Duizend klinkt als een heleboel, maar dat is van de héle wereld, hè.’’

Fantastisch ontworpen

Zo heel vaak komt Van der Laan, die binnenkort naar Roden verhuist, niet meer in Veenhuizen. Zeker niet tijdens de pandemie. Hij maakt graag een praatje met iedereen of loopt ergens binnen. Dat kon de afgelopen anderhalf jaar niet. Nu hij weer eens op zijn dooie gemak over de rechte, bomenrijke lanen wandelt, langs de prachtige gebouwen, doet dat wel iets met hem. Het voelt nog steeds als de juiste beslissing om vol in te zetten op het werelderfgoedplan.

Van der Laan loopt de Hospitaallaan in, richting Bitter & Zoet. Het hotel-restaurant is misschien wel het bekendste voorbeeld van hoe Veenhuizen sinds 2001 is opgeknapt. Verschillende vervallen dienstwoningen én het hospitaal zijn compleet gerenoveerd en met elkaar verbonden door een moderne constructie van glas en staal.

,,Kijk, dit is toch fantastisch ontworpen”, wijst hij. ,,Dit waren bouwvallen. Toen ik het hospitaal binnenkwam, zat er een flink gat in het dak en waren de muren helemaal verzadigd van het water. De gebouwen werden totaal aan hun lot overgelaten. Als de Rijksgebouwendienst zeilen over de afbrokkelende daken had gespannen, had de overheid miljoenen aan renovatiekosten kunnen besparen.”

Al voor 2010 werd zo’n 60 miljoen euro aan overheidsgeld in Veenhuizen geïnvesteerd, waarvan 10 procent afkomstig van de gemeente. En nog altijd gaan de investeringen door. Er zijn dus bergen werk verzet, maar té veel werd het Van der Laan nooit.

,,Je zag het dorp ieder jaar meer opknappen. Mensen zagen en zeiden dat de gemeente goed bezig was, het vertrouwen nam toe. Er ontstonden uit het dorp zelf ook nieuwe initiatieven, er kwam meer levendigheid. Dat was geweldig om te zien, daar deed je het voor. Want het was echt niet altijd gemakkelijk. Zo probeerde ik het weiland waarop het derde gesticht stond in overheidshanden te krijgen. Daar ging de gemeenteraad niet zomaar in mee, er zijn natuurlijk ook andere dorpen in de gemeente die aandacht en geld verdienen. Ik weet niet meer precies wat het gekost heeft, maar gelukkig konden we de raad uiteindelijk overtuigen. Die plek hoort gewoon bij het verhaal en moet zichtbaar blijven.”

Samen kom je verder

In 2009 is de renovatie van Veenhuizen dusdanig op gang gekomen dat de provincie Drenthe en de gemeente Noordenveld het gevangenisdorp Veenhuizen bij de toenmalige minister Ronald Plasterk aanmelden voor een plaats op de werelderfgoedlijst van Unesco. Zonder Frederiksoord en Wilhelminaoord, daar waar de ideeën van generaal Johannes van den Bosch en zijn Maatschappij van Weldadigheid als eerste ten uitvoer werden gebracht.

Journalist Ed van Tellingen noemt de voordracht van Drenthe en Noordenveld destijds ‘halfbakken werk’ en ‘op het randje van geschiedvervalsing’. Veenhuizen is het erfgoed van Frederiksoord, en niet andersom, stelt hij scherp in Dagblad van het Noorden . De voormalige koloniën zouden juist samen voor de werelderfgoedstatus moeten gaan.

,,Nu kunnen we rustig zeggen dat Ed gelijk had”, geeft Van der Laan toe. ,,Dat Veenhuizen alleen begon is een inschattingsfout geweest, ontstaan uit enthousiasme om het dorp snel van het verval te redden. Bovendien was het gestoeld op een stevig advies: zowel de Kamercommissie cultuur en de rijksadviseur voor cultureel erfgoed vond het verstandiger om alleen in te zetten op Veenhuizen. Dat zou veel gemakkelijker gaan.”

Al lopende het proces verandert dat inzicht. ,,Met alleen Veenhuizen vertelden we maar een deel van het verhaal en ik denk absoluut dat het goed is geweest om met alle koloniegemeenten samen te werken. Dat duurde lang, maar door het overkoepelende bestuur van de provincie Drenthe is het goed gelukt. Gelukkig heeft Ed zijn gelijk ook daadwerkelijk gekregen.”

Hij lacht. ,,Alleen ga je sneller, samen kom je verder.”

‘Potverdomme, jullie vernachelen de geschiedenis!’

Ed van Tellingen kan het gevoel zó oproepen. De woede, die langzaamaan vanuit zijn tenen komt opzetten als hij gedeputeerde Rein Munniksma en burgemeester Hans van der Laan van de gemeente Noordenveld op televisie ziet aankondigen dat ze Veenhuizen voordragen voor de status van Unesco-Werelderfgoed.

Ruim vijftien jaar later slaat de journalist die inmiddels met pensioen is, pientere blik achter een bril met vrolijk gekleurd montuur, ineens met kracht op zijn knie. ,,Boos werd ik ervan. Potverdomme, hiermee vernachelen jullie de geschiedenis. Dát is wat ik dacht.” Zijn ogen twinkelen.

‘Drenthe kissebist over erfenis’

De verhalen die hij schreef over de Koloniën van Weldadigheid vormen voor de voormalig Dagblad - verslaggever een dossier waar hij met veel plezier op terugkijkt. ,,Het is toch een beetje je kindje. Het was één van de dossiers die ik moeilijk kon loslaten toen ik met pensioen ging”, vertelt hij.

Van Tellingen heeft een groen plastic mapje meegenomen, een knipselmap. Al pratende vormt zich op tafel een stapel artikelen met dwingende koppen. Een greep: ‘Veenhuizen en provincie nemen loopje met geschiedenis’ Bovenkop: ‘Drentse soloactie is kansloos bij Unesco’, ‘Westerveld heeft liggen slapen’, ‘Drenthe kissebist over erfenis’ en ‘Tijd dringt voor één voordracht naar Plasterk.’

Geen twijfel

De journalist die zichzelf omschrijft als aartstwijfelaar is deze keer 100 procent zeker van zijn zaak. Het alleen voordragen van Veenhuizen bij Unesco klopt van geen kant. ,,Ik was er zó heilig van overtuigd. Weetje, nu komen de overzichtsverhalen over de coronapandemie. Stel je voor dat je daaruit China zou weglaten als ontstaansbron. Dat kán niet!”

Voor de krant werkt van Tellingen, die in Meppel woont, in Zuidwest-Drenthe. De geschiedenis van de Maatschappij van Weldadigheid kent hij in eerste instantie slechts oppervlakkig. Het eerste artikel dat hij over de Maatschappij schrijft gaat over één van de nazaten van oprichter Johannes van den Bosch en hoe die zich geroepen voelt om de erfenis van zijn voorvader met hart en ziel te bewaken.

Zendingsdrang

Het onderwerp raakt hem direct. ,,Ik vind het bijzonder dat de Maatschappij nog altijd springlevend is. En dat iemand in staat was om, in lijn met de verheffingsgedachte, zo’n systeem voor armoedebestrijding op te zetten. En mensen vanuit de steden naar de woeste grond in Drenthe transporteerde, dat ook. Als je je ervoor open stelt voel je de geschiedenis hier naar boven kringelen.”

Hoe meer je weet, hoe meer je ziet. ,,Als journalist stuit je op verhalen om er gaandeweg achter te komen hoe bijzonder zo’n geschiedenis is.” Dat gevoel wakkert bij veel journalisten, Van Tellingen incluis, iets aan. Hij begint te lachen en gebaart hevig met zijn armen. ,,Het is misschien het beste te vergelijken met zendingsdrang. Dan vind je dat mensen meer móeten weten.”

Ontstaansgrond weg

Terug naar die reportage op TV Drenthe. ,,Je hoeft geen geschiedenis te hebben gestudeerd om te voelen dat dit niet klopt. Frederiksoord is dé plek waar de Maatschappij is ontstaan. Vanuit Huis Westerbeek is alles bestuurd, bekonkeld, geregeld. Frederiksoord is de bron van Veenhuizen, niet andersom.” Van Tellingen belt hoofdrolspelers Munniksma en Van der Laan. Die volharden in hun standpunt - onderschreven door deskundigen - dat alleen Veenhuizen voordragen kansrijker is dan een gezamenlijke voordracht namens álle voormalige Koloniën van Weldadigheid.

Andere argumenten, zoals dat Veenhuizen de voordracht hard nodig heeft omdat de panden in deplorabele toestand verkeren of dat de geschiedenis van het gevangenisdorp verder strekt dan de maatschappij alleen? Van Tellingen kent en begrijpt ze. ,,Maar ik schop ze ook meteen onderuit. Ik vond het gewoon belachelijk. Om in clichés te spreken: je haalt de ontstaansgrond weg, knipt de navelstreng door.. Ga zo maar verder.”

Westerveld ontwaakt

De journalist ziet ook dat de twee gemeenten die het vooral aangaat, Noordenveld en Westerveld, met de ruggen tegen elkaar staan. Het is te verklaren. Westerveld is door de bestuurscrisis in 2007, waarbij het voltallige gemeentebestuur struikelde over de scholenkwestie in Darp, erg in zichzelf gekeerd. Terwijl Hans van der Laan en consorten het verpauperde Veenhuizen langzaamaan tot leven wekken, ligt Westerveld te slapen, zo tekent Van Tellingen op in de krant.

Een nieuw gemeentebestuur, onder leiding van burgemeester Tryntsje Slagman en met onder andere wethouder Anry Kleine Deters met de portefeuille cultuur en de betrokken ambtenaar Bernard Stikfort, wakkeren het Unesco-vuur ook in Westerveld aan. Gaandeweg raken ook Noordenveld en Drenthe, zoals Van Tellingen het met een lach zegt, overtuigd van ‘het enige juiste standpunt’.

Bittere teleurstelling

De stuurgroep die sinds 2016 onder leiding staat van Drents gedeputeerde Cees Bijl, werkt zich het vuur uit de sloffen om de Koloniën in 2018, bij het 200-jarig bestaan van de Maatschappij van Weldadigheid, te laten toetreden tot de Unesco-Werelderfgoedlijst. In 2017 wordt het volledige dossier, waarbij inmiddels ook België is aangehaakt, ingeleverd bij Unesco.

Wat volgt is niet de felbegeerde status, maar bittere teleurstelling. Het advies wordt afgewezen. Alleen het gebied rond Frederiksoord is volgens Unesco interessant genoeg voor de status. De overige koloniën vallen af. Dankzij sterk lobbywerk mogen de Koloniën in de herkansing. En wat nog belangrijker is: de stuurgroep wordt bijgestaan door de adviescommissie van Unesco zelf. Er moet nog hard voor gewerkt worden, maar niks lijkt de status nu nog in de weg te staan.

Geschiedenis bewaken

Voor vier van de zeven koloniën springen de seinen een jaar later inderdaad op groen. Het afvallen van Willemsoord, Ommerschans en Merksplas omdat de geschiedenis in die dorpen te weinig zichtbaar is, is een hoge prijs. Maar, nuanceert Van Tellingen: ,,Alles is relatief. Als je het afzet tegen het advies van 2018 mag je je handen dichtknijpen.”

Van Tellingen is vol lof over de kartrekkers van het eerste uur. ,,Na die eerste misstap gingen ze er vol voor”, zegt de journalist, die tevreden terugkijkt op zijn eigen rol in het dossier. ,,Die vergelijk ik absoluut niet met bestuurders, maar het rijk bevestigde toch mijn visie.. De Unesco-status zal de dorpen goeddoen. Het gaat er vooral voor zorgen dat de geschiedenis goed wordt bewaakt.”

Trots


Frederiksoord kreeg een gloednieuw museum, maar verder veranderde in het dorp niet zoveel. ,,Vroeger schaamden koloniekonten zich voor hun afkomst. Het was een brandmerk, een stigma. Nu willen mensen graag van paupers afstammen”, meent Van Tellingen. ,,Deze geschiedenis was het best bewaarde geheim van Drenthe, dat is eraf.”

En dan? Dan komt zijn activistische inborst opzetten. ,,Deze geschiedenis is volstrekt uniek voor Nederland, zeg maar rustig Europa. Om de Koloniën kan nu niemand meer heen. Ook de Nederlandse geschiedenisboekjes niet. Het moet meteen in de Canon van de Nederlandse geschiedenis!”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe
menu