Beschut, buiten én gescheiden van stamgasten. Erfgoedvereniging Heemschut brengt boek uit over veranda's van cafés in Drenthe

Ooit stonden in Drenthe meer dan honderd cafés met een veranda aan de gevel. Veel zijn er niet meer over. Reden voor de Erfgoedvereniging Heemschut om er een boek over uit te brengen.

Café Groothuis in Emmen.

Café Groothuis in Emmen. Foto: Jaspar Moulijn

Een wandelingetje of fietstocht door het prachtige Drentse land, en tussen de middag een kop koffie met iets lekkers. Hordes mensen brengen geregeld op deze manier de vrije zondagmiddag door. En dat was honderd jaar geleden eigenlijk niet anders. Hoewel, een gebakje zat er heus niet altijd in. Een glas ranja was ook al een traktatie.

„Met name in de decennia voor en na 1900 ontdekte de burgerij het platteland als gebied waar je goed kon toeven”, zegt Frans Schouten, voorzitter van de Drentse afdeling van de Erfgoedvereniging Heemschut. „De opkomst van het streekvervoer speelde daarin een grote rol. Drenthe had een groot en omvangrijk netwerk van rails, met name voor trams. Dat leidde ertoe dat mensen op pad gingen en in één van de vele cafés terechtkwamen.”

 

Gescheiden van de stamgasten

Schouten schreef samen met Gerard de Vries het boek Aangenaam Verpozen , over de veranda’s die in deze periode vaak aan het café werden gebouwd. Dat was niet typisch Drents, maar werd in onze provincie wel veel gedaan: ooit waren hier meer dan honderd caféveranda’s te vinden. Daarvan zijn er nog maar weinig over en daarmee het beschermen waard, vindt Schouten.„De opkomst van de veranda hangt samen met de ontwikkeling van de burgerij en diens belangstelling voor het platteland. Uitbaters die tot dan toe een lokale kroeg runden, gingen ineens mensen van buiten accommoderen. Mensen die uit de stad kwamen. Dat vergde aanpassingen en die sociaaleconomische achtergrond maakt het zo interessant.”

De nieuwe klanten uit de stad wilden niet in een donkere kroeg zitten, tussen de lokale boeren. Het buitenleven, de frisse lucht en de ruimte, daar kwamen ze voor. Een veranda bood een prachtige oplossing: je zit beschut, maar toch buiten. Én gescheiden van de stamgasten.

„Je kon precies zien wie uit de buurt en wie van buiten kwam”, gaat Schouten verder. „De veranda zorgde voor een soort sociale segregatie, die overigens normaal was in die tijd. De mensen die erop uit trokken waren voornamelijk onderdeel van de gegoede en rijkere klasse. De groep die het zich kon veroorloven om een dagje uit te gaan groeide wel, maar voor de grootste groep was het nog niet weggelegd. Als je foto’s bekijkt, kun je ook wel zien hoe prachtig uitgedost de mensen waren die in hun vrije tijd op pad gingen.”

 

Dorpscafé op sterven na dood

De samenleving werd, zeker na de Tweede Wereldoorlog, steeds meer egalitair. Het verschil tussen de klassen werd minder groot en dat was terug te zien aan de cafés. Een glaasje ranja was vroeger een traktatie, nu moet er gebak bij. Of een complete lunch. Kortom: een simpel café was niet genoeg meer.

„Consumptiepatronen en -behoeften veranderden: cafés werden eetcafés met een veel uitgebreider en luxer aanbod”, zegt Schouten. „De veranda’s in de buitenlucht werden meer en meer bij het café betrokken en dichtgemaakt. In de jaren zestig en zeventig verrezen bovendien overal dorpshuizen, die de functie van het café overnamen en in veel gevallen zelfs de das omdeden. Het klassieke buurt- of dorpscafé, waar je voor je borrel en biertje naartoe ging, is op sterven na dood. En daarmee verdween ook de veranda uit het straatbeeld.”

Gelukkig zijn er in Drenthe nog een paar mooie exemplaren te vinden bij cafés, zoals Groothuis in Emmen en Onder de Linden in Vries. Deze hebben een prominente plek gekregen in het boek, dat van alle Drentse gemeenten een inventarisatie bevat. Schouten merkte tijdens het onderzoek dat de veranda wellicht met een comeback bezig is.

„Café Boschhuis in Zuidlaren wordt helemaal in oude glorie hersteld en uitbaters van cafés of restaurants met een veranda krijgen heel vaak van hun gasten te horen hoe leuk en gezellig die zo’n uitbouw vinden. Het geeft een gevoel van beslotenheid: je bent buiten en toch beschermd en veilig.”

 

Nostalgie

De veranda roept bovendien nostalgische gevoelens op, vindt Schouten. Door de snelle tijd waarin we leven zou weleens de behoefte kunnen ontstaan aan ankerpunten die ons herinneren aan de rust die er vroeger was. Aan de tijd dat je op ontdekking ging in de natuur, aan de kalmte die mensen hadden in het sociale verkeer.

„Bovendien zijn veranda’s ook nog eens heel fotogeniek. Als je aan het fietsen bent in een dorp, stop je eerder bij een café met veranda, dan bij eentje zonder. Een veranda maakt het gebouw uitnodigend: je hoeft niet naar binnen om alle genoegens die er zijn te kunnen ervaren. Het nodigt uit om te gaan zitten. Dat was al zo in 1900, en nu nog.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe
menu