Waarom hingen duizenden NSB'ers in Rolde aan de lippen van Anton Mussert?

Het moeten er zo rond de 15.000 zijn geweest daar in de Boerdennen in Rolde op zaterdagmiddag 19 september 1942: aanhangers van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB). Een ongekende drukte. Uit het hele Noorden weliswaar, maar het roept wel de vraag op hoe ‘fout’ Drenthe eigenlijk was in de oorlog.

Anton Mussert tijdens zijn rede op de Landdag van de NSB in Rolde.

Anton Mussert tijdens zijn rede op de Landdag van de NSB in Rolde.

‘D e leider spreekt’ stond er in de advertentie in de noordelijke kranten die anno 1942 nog wel mochten verschijnen. Anton Mussert zou het gaan hebben over vaderlandsliefde in bewogen tijden. De openbare vergadering van de NSB is de geschiedenis ingegaan als de grootste NSB-manifestatie in het Noorden.

De grote zandverstuiving in de Boerdennen in Rolde was vanaf 1935 al een geliefde vergaderplaats geworden voor met name de boerenorganisatie Nationale Bond Landbouw en Maatschappij. Die hield er in september 1941 de nationale landdag en toen kwamen er zelfs 20.000 mensen naar Rolde. De bestaande zandverstuiving in het bos was destijds extra geschikt gemaakt voor massamanifestaties door wat bomen en heuveltjes weg te halen en een ‘tribune’ van zand op te werpen om zo duizenden mensen een plek te kunnen geven.

Die ruimte – gratis beschikbaar gesteld door de boermarke – en de goede bereikbaarheid van Rolde met openbaar vervoer waren ongetwijfeld de reden voor de NSB om de massameeting van 1942 daar te houden. De zandverstuiving in het Drentse dorp was tenslotte beproefd geschikt voor massa’s mensen.

Een andere niet onbelangrijke reden was de in verhouding grote aanhang die de partij destijds had in Drenthe. Bij de Statenverkiezingen van 1935 kreeg de partij van Mussert in Drenthe 11,2 procent van de stemmen. Alleen in Limburg was de aanhang nog iets groter: 11,7 procent. In Groningen bleef het steken bij 8,4 procent en Friesland haalde ‘slechts’ 3,2 procent.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 daalde ook in Drenthe de stemverhoudingen naar 8,6 procent van de stemmen, maar de provincie was daarmee wel landelijk topscorer (Groningen 5,2 procent Friesland 1,7 procent). Bij de Statenverkiezingen van 1939 was het zo langzamerhand wel duidelijk dat de NSB antisemitisch trekjes vertoonde, maar dat deerde veel Drenten kennelijk niet. Want de NSB hield vaste grond onder de voeten in Drenthe met 8,2 procent van de stemmen.

Was de provincie daarmee de meest foute van het land? Nee, zegt voormalig provinciaal historicus Michiel Gerding. In De geschiedenis van Drenthe dat vorig jaar verscheen schrijft hij: ‘Na de oorlog heeft Drenthe zich te weer moeten stellen tegen het odium een NSB-provincie te zijn geweest. Het beeld is gevoed door de vooroorlogse verkiezingsresultaten van de NSB en de grote aanhang die Landbouw & Maatschappij in de provincie had. De feitelijke aanhang van de NSB was beperkt en weinig actief en een partijorganisatie is in Drenthe niet van de grond gekomen.’

Toch erkent ook Gerding dat er nog altijd met een scheef oog naar die hoge verkiezingscijfers wordt gekeken. Het heeft ervoor gezorgd dat er na de oorlog nauwelijks over de bijeenkomsten in Rolde werd gesproken. Terwijl in de oorlog de voorpagina’s van veel kranten trots en ruimhartig melding maakten van de manifestaties in de Boerdennen begon na de bevrijding het grote zwijgen.

INFORMATIEBORD

Pas nu er nauwelijks meer ooggetuigen te vinden zijn wordt er ook in Rolde eerlijk gewag van gemaakt. In het geschiedenisboek van Rolde dat in 1993 uitkwam werd de grootste NSB-manifestatie vanwege de gevoeligheden slechts aangestipt: ‘In 1942 vond ook nog een NSB-landdag plaats voor de drie noordelijke provincies, waar kopstukken als NSB-leider Mussert en boerenleider Roskam het woord voerden.’ Meer staat er niet bij de foto van de mensenmassa.

Bij de grote opknapbeurt van de zandverstuiving in 2016 zag het Rolder Historisch Genootschap geen reden meer om de geschiedenis onder het tapijt te blijven vegen. Het in ere herstelde informatiebord bij de zandverstuiving memoreert als wapenfeit dat er sprake was van ‘een bedenkelijke periode’, waarin de landdagen van de Nationale Bond Landbouw en Maatschappij en later van de NSB in de zandverstuiving plaatsvonden, waar ‘tot 15.000 sympathisanten op af kwamen’.

Hoe zag dat er dan uit? Uit alle hoeken van Groningen, Friesland en Drenthe kwamen de aanhangers naar Rolde. Gratis extra treinen en trams werden ingezet om iedereen naar de zandverstuiving in de Rolder bossen te helpen. Het werd geafficheerd als een historische plek ‘in het hart van het Saksenland’ en daarom erg geschikt om trouw te getuigen aan ‘de leider’. Een openbare vergadering was het, al moest er een kaartje van 50 cent voor worden gekocht bij een van de districts- en kringhuizen.

Rolde lag in die tijd nog aan de spoorlijn van de Noordooster Locaalspoorwegmaatschappij NOLS, die een verbinding onderhield tussen Assen en Stadskanaal. Het station van Rolde – het staat er nog – kreeg vier extra treinen te verwerken. Ook de tramlijnen vanuit Friesland en Drenthe hadden een topdag. De meeste bezoekers kwamen op de fiets, soms van tientallen kilometers ver.

Uniformen in zwart, blauw en groen waren in de minderheid tussen de boeren en burgers, velen in traditioneel Drents, Gronings of Fries kostuum. Want het was tenslotte niet niks dat de leider kwam spreken. En ook nog eens de ‘kameraden’ Woudenberg en Roskam. Want NSB’ers spraken elkaar aan als kameraden. Evert Jan Roskam gold als de goeroe voor de landbouwers die de crisis beu waren.

HOUZEE

Niet eerder klonk het ‘houzee’, de NSB-groet, zo veelvuldig in Rolde. „Het dorp Rolde kende zichzelf niet meer op deze landdag”, schreef het Drents Dagblad ( De Provinciale Drentsche en Asser Courant mocht niet meer verschijnen). Het dorp was versierd met vijfhonderd vlaggen volgens dat verslag, onderdeel van de voorbereidingen door de Jeugdstorm van de ‘Weer Abteilung’ en de Rolder jeugd. Het oranje-blanje-bleu (de prinsenvlag) overheerste, maar ook banieren van de SS, de Jeugdstorm en de WA wapperden fier. Fietsenstallingen waren ingericht door de Orde Dienst om een en ander in goede banen te leiden. De deelnemers aan de landdag werden niet alleen getrakteerd op een serie hersenspoelende toespraken.

Er waren volksdansgroepen, er was een tamboerkorps, veel vlagvertoon en geüniformeerde onderdanigheid. Ondertussen werd Mussert met alle egards welkom geheten bij de gemeentegrens bij Deurze en langs een erehaag van SS’ers naar de koffie met gebak – geserveerd in Drents kostuum – geleid in toenmalig hotel Schipper.

Mussert kwam allerminst alleen. Een horde aan gezagdragers was present om de landdag belangrijk te maken. De commissaris der Provincie (de nationaalsocialistische benaming van de commissaris van de Koningin in Groningen), alle provinciale leiders van de Landstand, het Nederlands Arbeidsfront, de Volksdienst en de Arbeidsdienst, de hoogste Duitse officieren en regeringsvertegenwoordigers in het Noorden zoals commissaris-generaal Schmidt en de zo beruchte SS-leider Rauter, de SD-commandant uit Assen en de vertegenwoordigers van rijkscommissaris Seyss-Inquart in Groningen, Drenthe en Friesland wilden het ook niet missen. Net als de stafchef van de Nederlandse SS en de leiders en de boerenbeweging Land en Maatschappij.

Mussert moet wel een paar centimeter zijn gegroeid toen 15.000 mensen tegelijk ‘houzee’ scandeerden en zoveel uniformen in de houding sprongen toen hij eindelijk verscheen op het indrukwekkende spreekgestoelte te midden van een massa vlaggendragers. Kranten uit die tijd spreken overigens ook wel van 18.000 en zelfs 20.000 bezoekers, maar het mag bekend zijn dat er van eerlijke verslaglegging destijds niet veel over was. ‘Op zijn terugtocht door Rolde beleefde de Leider een ware triomphtocht. Het cordon WA-mannen die den rijweg trachtten vrij te houden bleek niet bestand tegen de drang van het publiek.’

AANHANG

De foto’s en filmpjes van de manifestatie make n veel duidelijk. De NSB had in de regio zeker aanhang. De NSB gaf in die tijd veel mensen vertrouwen in een betere toekomst. Uit latere onderzoeken naar die aanhang wordt duidelijk dat die in Noord- en Zuidoost-Drenthe het grootst was en zeker niet alleen onder de landbouwers. Die zagen in het verkiezingsprogramma van de NSB de standpunten terug die de boerenbond Landbouw en Maatschappij al sinds de oprichting in 1933 in Meppel propageerde: een betere economie voor de landbouw door onder meer beschermende maatregelen tegen import. De NSB had in Drenthe in 1935 nog geen 300 leden en in de hoogtijdagen rond 1942 zo’n 2800.

Zeker geen enorme aantallen, maar in boerenprovincies als Drenthe en Groningen had de partij bij velen een streepje voor op al die andere partijen, die geen of te weinig oplossing boden voor de slechte verdiensten op de boerderij. Dat de partij het fascisme omarmde en antisemitische standpunten verkondigde werd op de koop toe genomen.

In Drenthe waren de verkiezingscijfers duidelijk: plaatsen met veel gereformeerden hadden weinig op met de NSB, omdat van de kansel de gevaren van het nationaalsocialisme waren verkondigd.

In Hoogeveen, waar veel christenen woonden, was de NSB-aanhang slechts 1 procent, terwijl mensen in Noord-Drenthe, waar landelijke partijen weinig aanhang hadden, sneller overhelden naar ‘de nieuwe toekomst’ van de NSB. De Gereformeerde Kerk Nederland had in 1936 de NSB al in de ban gedaan (de katholieken een jaar eerder) omdat het NSB-ideaal van een volksgemeenschap weinig ruimte liet voor andersdenkenden en zeker niet voor kerken.

Bovendien had het koningshuis en het vertrouwen in God altijd een plek gehad in de gebeden en was het volgens veel gelovigen ook een zonde om in verzet te gaan tegen de overheid. Het zijn ook verklaringen voor het feit dat relatief veel verzetsmensen in de oorlog van gereformeerde huize waren.

DE KLOETSCHUP

Geschiedkundige Ellen de Vries is voor het blad van het Rolder Historisch Genootschap De Kloetschup wat dieper in de cijfers gedoken en komt tot de conclusie dat er toch een duidelijk verband is tussen de economische crisis die vooral de boeren trof. Boeren op de Drentse zandgronden hadden hun inkomen tussen 1929 en 1934 met 43 procent zien dalen. Het Drents Landbouwschap en de regering deden er weinig aan, terwijl de landbouwers het over de Duitse grens stukken beter hadden. De boeren voelden zich slachtoffer van een falend beleid en de uit protest ontstane bond Landbouw en Maatschappij had al snel 16.000 leden, van wie meer dan 9000 in Drenthe. Voormannen als Gerhardus Dieters en Jan Smid wilden een betere bescherming van de boereninkomsten door garantieprijzen, afschaffing van de grondbelasting. En importbeperkingen, zoals Duitsland en Engeland ook al hadden.

Toen de NSB het hele landbouwprogramma van Landbouw en Maatschappij overnam in het verkiezingsprogramma en een aantal kopstukken van de landbouworganisatie openlijk de NSB adviseerde was het voor veel boeren duidelijk: alleen Mussert en consorten konden ervoor zorgen dat de boeren weer de status kregen die ze verdienden, als fundament van de maatschappij.

Anders valt niet te verklaren dat boerengemeenschappen als Anloo, Rolde en Grolloo massaal de NSB steunden met respectievelijk 38, 28 en 42 procent van de stemmen in 1935. Met haat tegen Joden of aanbidding van Hitler had het allemaal niet veel te maken. Ellen de Vries geeft ze in ieder geval niet als reden voor de massale aanhang. „De NSB beloofde een alternatief en kreeg de steun van een aantal bekende boerenleiders.”

Eenzelfde beeld schetst Henk Luning als hij in de Nieuwe Drentse Volkalmanak van 2013 de roemruchte historie van de Rolder zandverstuiving beschrijft.

Het aantal oorlogsmisdadigers in Drenthe liep zeker niet uit de pas met andere gebieden net als wat betreft mensen die ‘fout’ waren in de oorlog. In Drenthe zijn na de oorlog 6758 mensen opgepakt wegens hulp aan de vijand en ook daarbij hadden de plattelanders een onevenredig aandeel: Rolde 196, Anloo 243, Borger 200, om een paar te noemen. In de provincie zijn 1299 boerderijen in beslag genomen en ook dat komt vooral door de NSB-sympathiën.

En ook al zijn er verhalen bekend van Drentse NSB-boeren die de buren kwamen waarschuwen dat de onderduikers zich snel moesten verstoppen, de scheiding tussen goed en fout ligt nog altijd gevoelig in veel dorpen. Grijstinten golden destijds niet.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Drenthe
menu