Achtergrond - Podcast ontrafelt de mythe over de Schrik van Roden

Maarten van Gestel in zijn werkkamer. Maartje Geels

Jacob Luitjens heeft veel Rodenaren jarenlang beziggehouden. Soms intensief, soms wat meer op de achtergrond. De bijnaam van Luitjens is geen gezellige: De Schrik van Roden. Deze bijnaam deed hij op na de Tweede Wereldoorlog. Hoe terecht is deze bijnaam eigenlijk?
Lees meer over
Noordenveld

Was hij werkelijk de oorlogsmisdadiger waarvoor veel Rodenaren hem houden of hielden? Journalist Maarten van Gestel dook in de archieven, sprak met Rodenaren, spelde het strafdossier en interviewde juristen en historici. Zijn podcast, waarvan de eerste drie afleveringen online staan, voegt nuance toe aan de mythe van de Schrik van Roden.

Verhalen die een eigen leven zijn gaan leiden

De podcast wemelt van geluidsfragmenten waarin mensen vertellen over de misdaden die Luitjens in de Tweede Wereldoorlog beging. Veelal gemaakt in de jaren ’90, toen Canada de gevluchte NSB-er uitzette naar Nederland. Luitjens zou lid zijn geweest van de SS. Er zou de doodstraf tegen hem zijn geëist. En hij zou twee moorden op zijn geweten hebben. Heeft Luitjens in de oorlog Duitsers geholpen? Zonder meer. Was hij een grote schurk? Dat misschien. Maar Van Gestel maakt aannemelijk dat de tijdgeest en de verhalen die in de loop der jaren een eigen leven gingen leiden zijn zaak weinig goed hebben gedaan.

Afgekeurd voor de SS

Jacob Luitjens groeide op in een villa aan de Groningerstraat op de plek waar nu VDL is gevestigd. Het voorname huis staat er niet meer. Zijn vader was veearts en een fanatiek NSB-er, die bij de boeren in de omgeving met meer en minder succes het nationaal-socialisme door de keel probeerde te drukken. Zijn zoon Jacob meldde zich aan bij de SS maar werd afgewezen omdat zijn ene arm een afwijking vertoonde. In 1944 sloot hij zich aan bij de hulplandmacht, een soort burgerpolitie die de Duitsers hielp. Luitjens deed mee aan razzia’s en verraadde anti-Duitse dorpsgenoten.

Spugen op de stoep

In de podcast hoor je hoe Van Gestel door Roden loopt en met de Roner amateurhistoricus Jan Aukema de plek bezoekt waar de villa stond. Als jongen fietste Aukema er na de oorlog langs met zijn vriendjes, vertelt hij, en ze spuugden er altijd op de grond. De geschiedenis van de familie Luitjens was een verhaal in Roden. Luitjens senior keerde na een relatief korte detentie terug naar Roden en ging verder als veearts. Jacob kwam niet terug. Hij gaf zich na de bevrijding aan, maar ontsnapte later. Via Paraguay kwam hij terecht in Canada. Hij werd bij verstek veroordeeld tot levenslang vanwege het verlenen van ‘hulp aan de vijand in tijden van oorlog’.

Touwtrekken tussen Nederland en Canada

Jarenlang bleef het stil rond Luitjens. Veel NSB-ers kwamen eraf met relatief lichte straffen en gingen na verloop van tijd op in de maatschappij. Het land moest worden opgebouwd. Rond de jaren ‘80 beleeft de belangstelling voor de oorlog en dan met name de holocaust een revival, mede onder invloed van de serie Holocaust met Meryl Streep in de hoofdrol. Van Gestel spreekt enkele journalisten die Luitjens in de jaren tachtig opspoorden in Canada. Daar werkte hij aan de universiteit. Na lang touwtrekken tussen Canada en Nederland werd Luitjens uitgezet naar Nederland.

Wat daarbij Luitjens niet bepaald heeft geholpen was het feit dat Canada inmiddels bekend was komen te staan als een vrijhaven voor voortvluchtige nazi’s. Luitjens was de eerste en de laatste nazi die Canada uitleverde. Daarmee was het imagoprobleem van Canada wel min of meer weggepoetst.

Eenmaal in Nederland moest Luitjens de cel in. Hij werd (na een gratieverzoek dat wordt toegekend) na tweeënhalf jaar vrijgelaten.

Levenslang was een juridische constructie

De vraag die zich opdringt bij iedereen die een beetje denkt te weten over De Schrik van Roden: is tweeënhalf jaar niet een beetje weinig voor iemand die twee moorden op zijn geweten zou hebben, die dorpsgenoten naar de NSB-villa in Norg stuurde waar volop gemarteld werd en die eerder tot levenslang veroordeeld is? Van Gestel spelde de uitspraken en rechtbankverslagen, consulteerde juristen en laat zich uitleggen dat de veroordeling tot levenslang waarschijnlijk niet alleen op inhoudelijke gronden is genomen. Het blijkt waarschijnlijk ook te gaan om een juridische constructie: omdat Luitjens niet bij zijn veroordeling aanwezig was (hij was immers gevlucht), werd levenslang uitgesproken. Op die manier zou de zaak niet verjaren en zou Luitjens ook decennia later zijn vonnis nog moeten uitzitten.

Twee moorden

En die twee moorden dan? Het verhaal ging dat Luitjens betrokken was bij de moord op een deserterende Duitse soldaat en een vluchtende arrestant. Maar heeft hij ze werkelijk vermoord? Er is zelfs een tv-opname van een ooggetuige die zegt te hebben gezien hoe Luitjens een deserterende Duitse soldaat van een afstand doodschiet. Luitjens is hier echter niet voor veroordeeld. Sterker: autopsie op de soldaat (in de jaren 80 is de man opgegraven) toont aan dat het waarschijnlijker is dat de soldaat zichzelf door het hoofd heeft geschoten. Zonder Luitjens vrij te pleiten maakt Van Gestel aannemelijk dat het tevens zeer onwaarschijnlijk is dat een tweede moord (op een vluchtende arrestant) Luitjens valt aan te rekenen.

Paul Brilman, de aanklager die Luitjens destijds achter de tralies zette, omschrijft Luitjens als eerder een nazihulpje dan een echte nazi. ,,Ik zou hem geen oorlogsmisdadiger willen noemen”, zei Kees Schulten in de jaren 90. Hij was toen net afgezwaaid als directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie en liet zich door het actualiteitenprogramma NOVA interviewen over Luitjens.

Hoe het verderging nadat Luitjens in 1995 vrijkwam? Daarover geeft de laatste aflevering van De Schrik van Roden uitsluitsel. De eerste drie afleveringen van deze podcast staan online op trouw.nl/deschrikvanroden . Deel vier tot en met zes zijn vanaf nieuwjaarsdag te beluisteren. Het laatste deel is te beluisteren vanaf volgende week.

Nieuws

menu