Water komt via putdeksels en toiletten op straat. Dijkgraaf Luzette Kroon waarschuwt: 'Als ik daar dan mensen in zie spelen, denk ik: mijn god, je moest eens weten hoe vies dat is'

Plensbuien van 100 millimeter maken de limieten zichtbaar van ons watersysteem. Daar moeten we mee leren leven, zegt dijkgraaf Luzette Kroon van Wetterskip Fryslân.

Door de hevige regenval zijn er op veel plekken in Friesland, zoals hier in Woudsend, straten overstroomd. De oefening met zandzakken moet dit in de toekomst voorkomen.

Door de hevige regenval zijn er op veel plekken in Friesland, zoals hier in Woudsend, straten overstroomd. De oefening met zandzakken moet dit in de toekomst voorkomen. Foto Niels de Vries

Kletsnatte of juist kurkdroge zomers en een stijgende zeespiegel: veel verschuivingen die te linken zijn aan een veranderend klimaat raken aan het werk van Wetterskip Fryslân. De piekbuien zoals die het afgelopen weekend vielen, zouden iedereen met de neus op de feiten moeten drukken, zegt dijkgraaf Luzette Kroon. ,,Het klinkt cru, maar situaties als deze kunnen wel helpen om iedereen bewustwording bij te brengen.’’

Kroon: ,,Ik denk dat je wel heel erg met je kop in het zand moet staan als je niet erkent dat dit soort weersextremen het gevolg zijn van klimaatveranderingen. Dat is niet mijn uitleg, want ik ben geen weerkundige. Daarvoor hebben we het pas verschenen IPCC-rapport en de klimaatscenario’s van het KNMI, waarin al is voorspeld dat we te maken krijgen met hevige piekbuien en hele droge perioden. Je ziet het wereldwijd gebeuren.’’

Kroon verwijst naar veel rampzaliger voorbeelden: de recente watersnood in Duitsland, België en Limburg en die in het Amerikaanse Tennessee, waar dit weekend door extreme regenval enorme overstromingen ontstonden. De kansen op deze catastrofale combinaties is de afgelopen eeuw onder invloed van de oplopende temperatuur 1,2 tot 9 keer groter geworden, rekenden 39 Europese klimaatwetenschappers voor in een dinsdag gepresenteerde analyse op basis van historische weercijfers.

Kroon: ,,Het lijkt zo vanzelfsprekend dat waterschappen en Rijkswaterstaat met dijken en Deltawerken zorgen dat inwoners beschermd zijn tegen overstromingen. Maar we leven hier wel in een delta onder zeeniveau. We zullen moeten leren leven met de onvoorspelbaarheid van water.’’

Daartoe rekent Kroon ook calamiteiten als in Woudsend. ,,Het voelt in zulke situaties misschien goed om te kunnen wijzen naar een gemeente en een rioolsysteem waarin vuilwater en hemelwater niet zijn gescheiden. Maar als er in een paar uur tijd 100 millimeter valt, dat kun je gewoon niet verwerken.’’

 

Noodventielen

Rioolstelsels die ook het regenwater moeten verstouwen lopen bij extreme buien snel tegen hun grenzen op. Als gemeentelijke rioolgemaaltjes (,,die kastjes met zo’n rood lampje erop’’) en de persgemalen van het waterschap die alle water moeten doorvoeren richting zuiveringsinstallatie aan hun taks zitten, treden noodventielen in werking. Het water komt naar buiten via overstorten, vanonder putdeksels en in het ongunstigste geval via toiletten.

Kroon: ,,Daarmee krijg je heel veel vuiligheid in het water. Als ik daar dan mensen in zie spelen, denk ik: mijn god, je moest eens weten hoe vies dat is.’’ Wanneer dit vuil met noodpompen van brandweer en waterschap naar het oppervlaktewater wordt overgeslagen heeft dat ook daar zijn weerslag op de waterkwaliteit, zegt de dijkgraaf. ,,Als het weer mooi weer wordt, zou je in zo’n omgeving moeten oppassen met zwemmen. Je mag ervan uitgaan dat de waterkwaliteit er slechter is dan wij zouden willen.’’

Ook de werking van rioolwaterzuiveringen lijdt onder massa’s regenwater. ,,Wij helpen gemeenten natuurlijk om hun rioolstelsels vlot leeg te krijgen, maar dat betekent ook dat we dit verdunde afvalwater versneld door ons systeem moeten leiden. Voor de werking van de bacteriën is dat niet ideaal. Die doen het ‘t best bij een normaal gedoseerde aanvoer. Vergelijk het met het bakken van een cake. Als je beslag te dun is, wordt dat niks.’’ Consequentie hiervan is dat het gezuiverde water dat uiteindelijk afstroomt naar het oppervlaktewater niet zo schoon is als het Wetterskip zou wensen. Waarden heeft Kroon niet paraat, maar ze erkent dat de uitkomst ,,niet optimaal’’ is.

12 millimeter per etmaal

Hoewel rioolsystemen in de bebouwde kom de meeste aandacht trekken bij hoosbuien, moet een veel groter deel van alle neerslag worden weggewerkt door de poldergemalen van het Wetterskip. Die pompen het water naar de boezem (het aaneengesloten stelsel van waterwegen en meren) van waaruit het naar Waddenzee en IJsselmeer wordt doorgesluisd.

Ook dit stelsel heeft zijn limiet, benadrukt Kroon. Poldergemalen kunnen gemiddeld per etmaal ongeveer 12 millimeter aan neerslag afvoeren. ,,Als je een bui hebt van 100 millimeter zou dat in theorie dus zomaar acht dagen kosten. Het mooie is dat een deel door de grond wordt opgenomen, zodat je niet alles per direct hoeft af te voeren. Maar als je daar weer een bui bovenop krijgt, terwijl je systeem al verzadigd is, dan telt het wel op.’’

Het is niet haalbaar om de capaciteit van al die poldergemalen maar even op te krikken, zegt Kroon. ,,We hebben er rond de duizend, van klein tot groot. Die voer je niet zomaar even op naar 15 of 20 millimeter per etmaal. Dus we ontkomen er nu niet aan om met noodpompen plaatselijk de eerste nood te lenigen.’’

,,Je kunt niet het hele systeem inrichten op piekbuien, dus dan moet je kijken: waar kan ik water bufferen? Dat betekent dat je voor elk gebied moet kijken waar opslagcapaciteit te vinden is om water snel af te voeren, zodat straten niet onder water komen te staan.’’ Het Wetterskip werkt met andere overheden aan waterplannen en een ‘blauwe omgevingsvisie’.

Zeegemalen bijbouwen

Voor de eigen boezem sleutelt het Wetterskip met de provincie aan een toekomstvisie tot 2100. Vorig jaar werden daarvoor al diverse opties doorgerekend om in te spelen op een veranderend klimaat en een zeespiegelstijging tot 80 centimeter. ,,In het extreemste geval moeten we zeegemalen bijbouwen, in de eenvoudigste variant kunnen we volstaan met een verbreding van het huidige systeem en hogere kaden. Nu we volgens klimaatexperts uitkomen bij extremere scenario’s, betekent dat ook dat onze inzet langzamerhand zal verschuiven naar de zwaardere maatregelen.’’

Is daarvoor draagvlak te vinden binnen het eigen algemeen bestuur, waar de landbouwbelangen bij stemmingen vaak met 13-12 aan het langste eind trekken? Kroon: ,,Ik denk heus dat ons bestuur wel beseft dat ons werk puur te maken heeft met klimaatadaptatie, alleen wil niet iedereen dat label er aan hangen. Klimaatadaptatie is een soort modeterm geworden, die in de Haagse politiek wordt gebruikt voor polarisatie. Ik merk dat mijn bestuur daar niet in mee wil gaan. Dat uit zich er soms in dat mensen zeggen dat klimaatadaptatie niet ons probleem is, maar dat is het wel. Ik denk dat wij op een aantal onderwerpen de kar wel móeten trekken, simpelweg omdat veel van die klimaatthema’s – droogte, extreme neerslag en zeespiegelstijging – binnen onze dossiers vallen. Daar ontkomen we niet aan.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Klimaatverklaring
Natuur en milieu
Instagram
menu