Dit zijn volgens RIVM-baas Jaap van Dissel drie sleutelmomenten in het door corona gedomineerde 2020

Massale vaccinatie moet in 2021 de ommekeer brengen in de coronacrisis. Spil in de strijd is RIVM-baas Jaap van Dissel. Met hem blikken we nog één keer terug op de sleutelmomenten van 2020. ,,Dat er zo snel vaccins zijn, vind ik echt een triomf van de wetenschap. Nu moet het nog een triomf van de publieke gezondheidszorg worden.’’

RIVM-directeur Jaap van Dissel.

RIVM-directeur Jaap van Dissel. Foto: ANP

Als het niet over corona gaat, veranderen de stem en houding van Jaap van Dissel (1957) een beetje. Dan oogt hij ontspannen. Als de RIVM-directeur over de crisis praat, de bestrijding van het virus, zit hij rechtop, staat alles op standje serieus, is het wikken, wegen, doceren.

De coronacrisis lijkt Van Dissel amper van zijn stuk te brengen. Minister Bruno Bruins viel letterlijk om, opvolger Hugo de Jonge oogt soms afgemat. Maar Van Dissel ziet er nog steeds hetzelfde uit, stoïcijns. Slechts één keer raakte hij uit balans en werd hij boos. En dat terwijl hij on-Nederlandse lockdowns moet adviseren, ziekenhuizen vol raken, nieuwe virusvarianten opkomen, en de temperatuur op Twitter en in talkshows tot boven het kookpunt stijgt. Inmiddels is Van Dissel een BN’er en rijdt de politie uit voorzorg ‘een extra rondje’ bij de hoogleraar door de straat.

Maar van nervositeit of emotie is bij de OMT-voorzitter niks te merken. Hij weigert zichzelf ‘Enorm Belangrijk’ te vinden, weet viroloog Marion Koopmans. Tegen haar zei hij een keer terloops: ‘Jullie vinden jezelf allemaal veel te belangrijk. We zijn allemaal maar kleine radertjes’. ,,Typisch Jaap’’, zegt Koopmans: ,,Als anderen boos of opgewonden doen, relativeert hij altijd.’’

Het vaccin wordt als verlosser van de coronacrisis gepresenteerd. Maar we hobbelen achteraan. Wat vindt u daarvan? ,,Ik weet het niet hoor, dat moet je aan de beleidsmakers vragen... Nou ja: dat er zo snel vaccins zijn, dat vind ik echt een triomf van de wetenschap. Voor de pokken hebben we eeuwen moeten wachten, nu zijn er acht maanden na een nieuwe ziekte effectieve vaccins. Ongekend. Maar nu moet het nog een triomf van de publieke gezondheidszorg worden. Wat heb je aan een vaccin als niet iedereen het kan krijgen op de juiste manier? Dat vergt veel voorbereiding, logistiek, je zit met koeling, registratie. Moet je dan kijken naar andere landen die een week of twee eerder zijn? Kranten vinden dat misschien interessant, ik niet.’’

Mensen snakken naar het vaccin. Elders pakken ze het groots aan, met ronkende missienamen. Een vriend van u zegt: er mag best wat meer elan in de boodschap. ,,Dat ben ik wel met hem eens. Ik vind het ook echt een geweldige prestatie dat we binnen no-time zoveel kansrijke vaccins hebben, dat betekent dat ergens iets heel goed gaat.’’

Sleutelmoment 1

Zondagmiddag 8 maart

Uden. De laatste zondag in het oude Nederland is cruciaal voor de verdere corona-aanpak. Ruim een week na ‘patiënt zero’ blijkt dat het coronavirus als een sluipmoordenaar is binnengekomen. Na onderzoek in de Brabantse ziekenhuizen blijkt dat de hele strategie anders moet: van alleen isolatie van zieken naar voorzorgsmaatregelen voor de massa. Van Dissel: ,,Toen bleek dat het virus ook onder de radar rondging. Dat betekende een enorme omslag.’’

Nu zitten we in de meest strenge lockdown tot dusver. Is er niet te laat op de rem getrapt? ,,Dat weet ik niet. In de zomer is veel vrijgegeven, was het uitproberen wat kon en wat niet kon. Daarna liepen de aantallen op. En dan merk je in september en oktober dat de maatregelen die eerder effectief bleken niet meer zo veel impact hebben. Het urgentiegevoel leek ook minder, je zag meer mensen op straat, bij de winkels. Dat is frustrerend ja: eerst ging het makkelijker dan nu.’’

Had eerder ingegrepen, zeggen critici. Als je weken achtereen verdubbelingen ziet, dan moet je toch maatregelen nemen? ,,Zeker: de signaalwaarden (aantal infecties en ziekenhuisopnames per dag waarna maatregelen volgen, red.) gaan ook naar beneden, dat is besloten. Zodat je eerder overgaat op maatregelen. Nu bleken die toch uit te nodigen om steeds wat verder op te rekken. Maar zelfs dan vraag ik me af wat de reactie is als je adviseert om heel snel een heel zware maatregel te nemen. Dan hoor je waarschijnlijk: ‘Moeten we nu alweer in lockdown, de aantallen zijn beperkt.’ Maar Ierland heeft zo’n systeem van snelle, harde lockdowns; daar gaat het nu best goed. Het kan dus een aanpak zijn, al is Ierland wel een eiland met een eigen cultuur. Wij wetenschappers schamen ons niet om van opvatting te veranderen. Voor ons betekent dat winst en vooruitgang, in de politiek is het een doodzonde.’’

Van Dissel kreeg dit jaar meer dan ooit met de politiek te maken. Tig zondagen moest hij naar het Catshuis om ministers bij te praten, in de Tweede Kamer legde hij in technische briefings uit hoe het ervoor stond met de R-waarde, waar het virus vooral rondging, wat de komende weken zou volgen. Op het Binnenhof maakt hij ook kennis met Haagse lekkages: wat op zondag in een vertrouwelijk overleg in het Catshuis besproken wordt, komt al snel in de media. ,,Dan was op zondag al overal te lezen wat er beleidsmatig besloten zou worden terwijl ons OMT op maandag nog aan de inhoudelijke discussie moest beginnen. Lag soms alles al op straat. Dat is buitengewoon irritant, schrijf dat gerust op, ik vind het niet kunnen.’’

Het OMT werd dit najaar daarom naar vrijdag verplaatst, dus vóór de Catshuissessies. Al blijkt het expertteam ook niet waterdicht. Als dit najaar OMT’ers anoniem klagen in de media, wordt Van Dissel boos. Het is de enige keer dat collega’s hun voorzitter uit zijn slof zien schieten. ,,Ik vind dat ondermijnend. Ik wil dat iedereen binnen het OMT alles in vertrouwen kan zeggen, zonder aarzeling. Maar als er zaken uitgespeeld worden via de media, vind ik dat heel vervelend.’’ Toch heeft hij er ‘niemand uitgeschopt’, zegt een ander OMT-lid. ,,Het feit dat de club er nog is, zegt ook wat over Jaaps stuurmanskunst.’’ In België zijn ze inmiddels toe aan hun vierde variant van de corona-adviesraad.

Sleutelmoment 2

Vrijdagmiddag 18 september

Al maanden bonken de leden van het ‘RedTeam’ op de deur van VWS en het OMT. De groep – bestaande uit onder anderen voormalig hoofdinspecteur Gezondheidszorg Wim Schellekens en veldepidemioloog Amrish Baidjoe – heeft eindelijk een virtueel overleg met Van Dissel. Het onderhoud duurt nog geen drie kwartier en de boodschap van de RIVM-directeur: dank voor het meedenken, maar een vervolgafspraak of formele rol voor het RedTeam zit er wat Van Dissel betreft niet in.

U bent tegen verbreding van het OMT met economische of gedragswetenschappelijke expertise, het RedTeam is niet welkom. ,,Het OMT gaat over de medisch-epidemiologische aspecten van het bestrijden van de uitbraak. Daar kun je niet een enkele gedragswetenschapper of econoom aan toevoegen, dan vermeng je binnen het OMT allerlei belangen. Terwijl juist de politiek die verschillende adviezen bij elkaar moet brengen. En dat gebeurt ook wel: het ministerie van Volksgezondheid krijgt ook input van anderen, de planbureaus.’’

Wat zal u niet missen als deze crisis voorbij is? ,,Wat er in de pers gaande is. Neem die mondkapjes. Op enig moment ging het nergens anders meer over aan talkshowtafels, zo vaak dat we als OMT zeiden: neem er nu een besluit over politiek, dit gediscussieer zit de crisisaanpak in de weg. Het werd ook volledig op mij geprojecteerd, terwijl: ik heb niks voor en niks tegen een mondkapje. Je ziet in landen waar het mondkapje gedragen wordt, dat het verloop niet anders is geweest. Maar zo’n discussie wordt maar groter en groter.’’

Wat zijn de lessen? Voor uzelf en het RIVM? ,,Er zal ongetwijfeld veel veranderen, van de surveillance van zulke virussen rond dierenmarkten tot aan de vaccinontwikkeling. Je wilt naar een situatie waarbij je al kunt zien welke virussen in de dieren rondgaan die potentieel kunnen overspringen naar de mens. Je kijkt ook reactief, naar zaken als mondkapjes en medicijnen: nu zijn we vaak afhankelijk van China en India voor bijvoorbeeld grondstoffen. Dat zijn langjarige plannen: een mondkapjesfabriek staat er niet morgen. Toch moet je het overwegen.’’

Op veel fronten waren we totaal niet voorbereid. Terwijl jullie als experts al lang voorspellen: zulke virusuitbraken zijn logisch in een globaliserende wereld. ,,Dat wel, maar in het voorjaar bleek gewoon dat een pandemie in deze omvang ons voorstellingsvermogen te boven ging. Het begrip lockdown bestond hier niet eens. En bij veel facetten zeg je nu: dat hadden we anders moeten doen. Zo is het testen in Nederland klassiek ingericht rond relatief kleinschalige microbiologische labs bij ziekenhuizen. Dat functioneert in vredestijd uitstekend, maar naarmate massaal testen nodig is, gaat dat kraken en moet je naar een of meer grotere testlabs. Dat geldt ook voor de GGD’en, die decentraal werken en nu telkens moesten opschalen. Dan stuit je gaandeweg steeds op een volgende zwakke schakel: beperkte testcapaciteit, de grenzen van de ic-capaciteit, tekort aan beschermingsmiddelen. En uit China kwam achteraf gezien wel een erg summiere, achteraf te beperkte, casusomschrijving waardoor je aanvankelijk veel geïnfecteerden mist. De volgende keer houd je rekening met een breder ziektebeeld.’’

Sleutelmoment 3

Vrijdagavond 11 december

Van Dissel belt met premier Mark Rutte en Hugo de Jonge. In het OMT zijn die ochtend modellen gepresenteerd over de verwachte patiëntenpiek na de feestdagen. ,,Door twee feestdagen kort na elkaar dreigt een enorme toename van nieuwe besmettingen’’, zegt Van Dissel tegen Rutte en De Jonge. Een totale lockdown is nodig.

Is dit onze laatste lockdown? ,,Als ik daar iets over zeg, gaat dat weer een heel eigen leven leiden. Maar ik snap de vragen: dit duurt al lang, het is vermoeiend, dat merk ik zelf ook, zo nu en dan heb je er gewoon genoeg van. Het is een marathon, en dan een met steeds nog tussensprints. Komend jaar wordt een belangrijk jaar, waarin veel kan veranderen. Inmiddels hebben zo’n twee miljoen Nederlanders de infectie doorgemaakt, die hebben een vorm van immuniteit voor enige tijd, nemen we aan. We gaan vaccineren in januari, een tweede dosis volgt medio februari. Dus vanaf die periode zijn vermoedelijk gedeeltelijke versoepelingen mogelijk voor de groepen die ingeënt zijn. Dat wordt voor ons als OMT ook een spannende opdracht: hoe adviseer je precies de goede maatregelen zodat je kunt versoepelen zonder dat het zo snel weer oploopt. Liever ga je niet weer in een harde lockdown.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
menu