Fotograaf en raadslid op Schiermonnikoog Ilja Zonneveld heeft zout in haar genen. 'De zee, dat ben ik'

De zee neemt zorgen weg, dooft stress, helpt om gedachten op een rijtje te krijgen. Het water verbindt de ene mens met de andere, het omarmt de wereld, stroomt van jou naar mij. Ilja Zonneveld, fotograaf en raadslid van Schiermonnikoogs Belang knikt. Ja, zegt ze, je zou ook heel goed kunnen zeggen: ‘De zee, dat ben ik.’

Ilja Zonneveld op Schiermonnikoog.

Ilja Zonneveld op Schiermonnikoog. Foto: Peter Zonneveld

Ruby. Robijn. Zo heet het gasveld dat 20 kilometer ten noorden van Schiermonnikoog ligt en waar mijnbouwbedrijf ONE-Dyas zijn oog op heeft laten vallen.

Robijn: van de wasverzachter. ‘Mooi houden wat mooi is’, luidde de slogan.

Robijn: een rode edelsteen, tamelijk zeldzaam en volgens Wikipedia ‘al sinds de oudheid gewaardeerd’.

Spiritueel aangelegde mensen zien in de robijn het bloed van de aarde. De steen wordt geassocieerd met voortplanting en het scheppen van nieuw leven.

Wat dat betreft hadden de mannen en vrouwen van ONE-Dyas beter een andere naam voor dit gasveld kunnen bedenken, want er staat hier weliswaar van alles te gebeuren, maar met leven scheppen heeft dat weinig te maken. Of eigenlijk: niets. Eerder wordt hier leven vernietigd.

ONE-Dyas, het grootste particuliere Nederlandse gas- en olie-exploitatie- en productiebedrijf, gaat straks miljoenen liters verontreinigd water en boorgruis in de Noordzee storten. ‘Een fors volume’, erkent minister Stef Blok van Economische Zaken en Klimaat. Maar: ‘niet ongebruikelijk’ en het ‘voldoet aan de regelgeving’.

Dat de lozing vlakbij de grens met Duitsland plaatsvindt en dat de regelgeving bij de Duitsers veel strenger is, dat ‘erkent’ de minister. Hij wijst er echter op dat de Duitsers hierin hun ‘eigen afweging’ maken. Het kwetsbare rif de Borkumse Stenen zal weinig hinder van de lozingen ondervinden, belooft hij.

Een woordvoerder van het mijnbouwbedrijf durft, in gesprek met een journalist van Omrop Fryslân, de stelling aan dat het onderwaterleven rondom de boorlocatie zelfs zal verbeteren.

Nog even Stef Blok aan het woord:

‘De nadelige effecten van lozing zijn beperkt.’

‘Lozing leidt niet tot significante effecten.’

‘Afvoer naar land is meer belastend voor het milieu’.

Het klinkt geruststellend en onrustbarend tegelijk.

Vandaag, op een druilerige dag in juli, ligt de grijsbruine Noordzee er onbezorgd bij. Het is vandaag drie weken geleden dat Blok in een brief antwoordde op kritische Kamervragen van de SP. De mensen van ONE-Dyas zullen nu druk aan het werk zijn in hun kantoren en achter hun laptops, maar Ilja Zonneveld en ik zitten op een kleedje in de duinen en turen samen naar de zee. We zien hoe de golven zachtjes het strand op roffelen. Door de zeemist is de wereld stil. Alles wordt gedempt. Het is een vreemd idee dat hier binnenkort tienduizenden kubieke meters troep in zee worden gepompt.

Zonneveld, in 1975 geboren onder de rook van Groningen, is niet alleen fotograaf, maar ook gemeenteraadslid voor Schiermonnikoogs Belang, de oudste politieke partij van het eiland. Ze is bezig aan haar eerste termijn, werd de raad in gekozen door voorkeursstemmen. Ze neemt haar taak serieus, weet dat haar grootse dingen te doen staan.

We hebben afgesproken aan de voet van de Noordzee en kijken nu samen naar de (nog) lege verte, een verte die haar lief is en die haar nooit heeft teleurgesteld. Als er iets is - wat dan ook - helpt een bezoekje aan de zee. De zee neemt zorgen weg, dooft stress, helpt om gedachten op een rijtje te krijgen. En ja, wat Zonneveld betreft is de zee een persoon, een vrouwelijk personage, dat sowieso. Het water verbindt de ene mens met de andere, het omarmt de wereld, stroomt van jou naar mij. We hebben het erover dat de Maori van Nieuw-Zeeland hun rivieren heilig verklaren - ze zeggen: ‘De rivier, dat ben ik.’ Zonneveld knikt en grijnst. Ja, zegt ze, je zou ook heel goed kunnen zeggen: ‘De zee, dat ben ik.’

Ook al komt ze van de vaste wal, ze weet sinds ze haar stamboom samen met haar vader onderzocht dat er zout bloed door haar aderen vloeit, nee sterker nog, dat er zout in haar genen zit. Haar voorouders bewogen zich in schepen langs de noordkust van Groningen en Friesland, sommigen bij Scheveningen. Hoe dan ook: altijd was er de zee, het zilt, het zout, de golven, het bruisen en het klotsen, het komen en gaan van het water. Sinds ze op Schiermonnikoog woont, weet ze dat de Noord- en de Waddenzee één zijn. Het is hetzelfde water. En toch, eigenlijk, houdt ze meer van het Wad. ,,Het Wad heeft me geadopteerd. Het is voor mij heiliger dan de Noordzee.’’

Zonneveld komt veel met families en schoolklassen op het wad of langs de Noordzee. Ze begeleidt jutterstochten van Natuurmonumenten. Op het Noordzeestrand wijst ze haar publiek op de branding en alles wat daar achter ligt. ‘Kijk eens goed naar dit stukje zee’, zegt ze dan. ‘Dit is al eeuwenlang een soort snelweg voor grote schepen.’

De zee is ‘een economisch iets’, iets ‘dat gewoon benut wordt door de mens’. De Waddenzee is heel anders. Economische activiteiten zijn daar gering. Daar vraagt Zonneveld haar gasten om eens stil te zijn en heel, heel goed te luisteren.

‘Horen jullie het?’

Ze doelt op het allerzachtst denkbare gepruttel van duizenden luchtbelletjes die open knappen wanneer het water zich terugtrekt.

Ze straalt. Het stinkende, bubbelende Wad is haar thuis. ’Die kraamkamer! De ongereptheid! Dat is echte wildernis. Daar heb ik, ja spiritueel gezien, echt wat mee. En ik weet zeker dat het Wad bescherming verdient. We mogen hier wonen, maar moeten er goed op letten.’

De Werelderfgoedstatus is niet genoeg om het gebied te beschermen. Keer op keer moeten de eilanders strijden - onlangs nog tegen het aanleggen van een zogeheten ‘kabelcorridor’ van het eiland naar de vastewal, schrapend over de grond van de Waddenzee. Met vereende krachten wist de gemeente Schiermonnikoog dit tij te keren - voorlopig.

,,Waarom heeft het Wad nog geen recht van zichzelf? Waarom heeft de zee dat niet? We formuleren die rechten wel eens, maar we zijn er slecht in om ons eraan te houden. Wij hebben toch ook belangen, denk we dan. Dan vinden we weer mazen in de wet, gaan we polderen en dan gaat het mis.’’

Zo is het bij ONE-Dyas ook gegaan. Er waren inspraakprocedures en bezwaarrondes - die de provincie Fryslân overigens aan zich voorbij liet gaan. Wel schreef commissaris van de koning Arno Brok op 15 juni een bezorgde brief aan de vaste kamercommissie Economische Zaken en Klimaat. Daarin vallen woorden als ‘onbegrijpelijk’ ‘kwetsbaar gebied’, ‘kwetsbare zeebodem’. En: ‘Gedeputeerde Staten van Fryslân vraagt u met klem om de minister te verzoeken het lozen van spoelwater en boorgruis te verbieden en de boring van ONE-Dyas NO-5a niet toe te staan.’

Was getekend, met een zwierige krul, Arno Brok. Mooi woorden. Tevergeefs.

Ilja Zonneveld vertelt over een schelpdierrif dat nu dreigt te verdwijnen. Ook het Wereld Natuur Fonds, Greenpeace, de Waddenvereniging, Ark Natuurontwikkeling en actiegroep Vrije Horizon Schiermonnikoog maken zich daar grote zorgen over. ,,De platte oesters die zich weer over de zeebodem moesten gaan verspreiden, kunnen het wel vergeten.’’

Was de zee een persoon, dan gingen we achteloos met haar om, liefdeloos, zonder enige empathie. In dat opzicht zou het goed zijn wanneer de natuur rechten zou krijgen, zoals in het project van de jonge jurist Jessica den Outer bij de Maas, die volgens haar een voogd moet krijgen. Een mens zou de rivier moeten vertegenwoordigen in rechtszaken en opkomen voor haar belangen. ,,Eigenlijk is het gek dat zoiets bij de zee nog niet is gebeurd’’, vindt Zonneveld. Het waddengebied is al zo vaak uitgeroepen tot beschermd gebied, tot kwetsbaar gebied, tot kostbaar en onvervangbaar gebied, maar steeds weer vindt de overheid een sluipweg en krijgen grote bedrijven hun zin.

Dat ontmoedigt soms, maar Zonneveld blijft vooral strijdbaar. Ze heeft lessen getrokken uit het verleden en heeft geleerd dat ageren tegen grote bedrijven, tegen de macht van hogere overheden, wel degelijk zin heeft. Een voorbeeld. De eilander protesten in aanloop naar de proefboringen van het energiebedrijf Engie in 2017 waren groot. En dat leverde wat op. Want ook al zette de Raad van State het licht op groen voor proefboringen (de gevolgen voor het landschap werden als ‘beperkt’ ingeschat), het concern zag er uiteindelijk toch zelf vanaf. Reden: te gering maatschappelijk draagvlak. En ja vooruit, ook ‘het kostenplaatje’ speelde bij die overweging een rol.

Het zijn de eilandbewoners bij wie dus een grote verantwoordelijkheid ligt, concludeert Zonneveld. Rentmeesterschap, zou je dat kunnen noemen. ,,Wij moeten goed op ons landschap passen, als voogden.’’

Haar zeeblauwe jurk wappert in de bries, om haar nek hangt een zilveren ketting met een bedeltje van een zeester eraan, haar ogen zijn blauw als de lucht, ze glimlacht, slaat haar handen om haar knieën en zucht. ,,Je hebt een economische stem, maar ook nog een andere. Die andere stem moet gehoord worden. Die stem zegt: er is meer op deze aarde dan alleen maar geld verdienen. Dat is denk ik de stem van de zee.’’

Ziel van het Landschap

Als een rivier een persoon was, hoe zou iemand die daar al een leven bij in de buurt woont, haar of hem omschrijven? Kan een bos een karakter hebben? Een heideveld een bepaalde sfeer? En wat doet zo’n bosje, vergezicht, stukje dijk, slenk of heuvel met een mens? Het landschap is bezield, in ieder geval voor mensen die er vaak komen en die het goed kennen. In deze zomerserie willen we mensen aan het woord laten over een stuk natuur, een boom, veldje of watertje dat een bijzondere betekenis voor ze heeft, waar ze een relatie mee zijn aan gegaan.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Interview
Waddengebied
Natuur en milieu
Ziel van het Landschap
menu