Hoe de digitale heksenjacht in mishandelingszaak Mallorca ontspoort: ’Dit moeten we als samenleving niet willen’

Het publiceren van namen en foto’s rond het Mallorca-drama leidt tot ongemak, frustratie en zelfs woede bij het Openbaar Ministerie, maar nieuw is het fenomeen niet. Het komt steeds meer voor dat ’online Nederland’ onderzoek van justitie niet afwacht, maar zelf aan het rechercheren slaat – en dan op sociale media meteen ook maar uitspraak doet. Tegen digitale heksenjachten lijkt weinig te beginnen.

Beeld: De Telegraaf

Beeld: De Telegraaf

Ineens rent verslaggever Danny Ghosen achter Brent L. aan. Hij maakt deel uit van de ’Acht van Eindhoven’, verdacht van een ernstige mishandeling begin 2013 van een jongen in Eindhoven. L. wordt gezien als degene die het slachtoffer tegen zijn hoofd heeft getrapt. Zijn naam en foto, net als die van zijn maten, staan dan al lang online. Wat volgt is een fragment op televisie waarbij Nederland zijn adem inhoudt.

„Waarom ren je nou weg, joh”, zegt Ghosen terwijl hij achter de nog niet veroordeelde minderjarige snelt met een collega met draaiende camera. „Brent, kom hier, lafaard!” De journalist trekt ook de capuchon van zijn hoofd, zodat het hele land kan zien wie de 22-jarige jongen tijdens een uitgaansavond, na een opmerking over een omvergeduwde fiets, zwaar te lijf ging.

Online jacht op verdachten

Het was de climax van een online jacht op de verdachten, die al geruime tijd bezig was. Maar ook die het OM – onbedoeld – zélf aanslingerde door beelden van beveiligingscamera’s aan Omroep Brabant te geven. Het OM heeft de storm die volgt niet onder controle. Binnen twee dagen moet de persofficier oproepen te stoppen met het delen van de namen, omdat dat de rechtsgang kan beïnvloeden.

Het algemeen gevoel is duidelijk; deze jongens, deels ’rijkeluisjochies’ die met hun ouders net over de grens in België wonen, verdienen een publieke vernedering voor hun gedrag en hun reactie waarbij ze zich wekenlang niet meldden bij de politie. Aan een verzoek van De Telegraaf aan enkelen van hen om terug te blikken werd geen gehoor gegeven.

Naderhand wordt geoordeeld dat de privacy van verdachten ernstig is geschonden. Tijdens de zitting wordt dat door de rechter verwoord. „De verdachten zijn door bekende en onbekende personen benaderd. Hun namen, telefoonnummers en adressen stonden op internet. Ze zijn op straat herkend en tot in hun woning achtervolgd. Ze zijn hun opleiding of hun werk kwijtgeraakt. Ze zijn bedreigd.”

‘Hoofdschoppers van Mallorca’

Ook bij de ’hoofdschoppers van Mallorca’ is dat het geval, nadat het OM bekendmaakt dat er in deze zaak bedreigingen zijn geuit en dat er mogelijk zelfs beveiliging nodig is – zonder te melden om wie het gaat. Na het fatale geweld dat Carlo Heuvelman (27) het leven kostte, vliegen dertien Gooise jongens halsoverkop naar huis, zogenaamd wegens een dreigend strenger reisadvies. In hun midden de verdachten, en enkele betrokkenen bij een andere heftige vechtpartij op dezelfde avond.

Het gonst al snel van de namen. Die gaan rond op sociale media, op Snapchat en op Twitter. Er duiken video’s op van het geweld. Iedereen vraagt zich af waarom het geteisem niet wordt opgepakt. De politie in Nederland weet immers wie de jongens zijn. Wat als ze hun verhalen op elkaar afstemmen?

„Als het OM gewoon wat meer info geeft of ergens gaat zitten, dan houdt die heksenjacht op”, bromt een van de advocaten van de verdachten terwijl het internet volop aan het jagen is.

Wanneer het OM dan ook nog bekendmaakt dat de zaak niet in Spanje maar in Nederland zal worden behandeld, is de wereld te klein. Zeker omdat een van de advocaten daar al voor heeft gepleit. Zie je wel, klinkt het. „Mensen willen weten waarom de jongens hier berecht worden”, ziet een andere advocaat. Want in veel andere zaken gebeurt dat niet en de uitleg ontbreekt hier. „Ik begrijp het onrechtvaardigheidsgevoel in de publieke opinie heel goed.”

‘Mensen kunnen niet tegen dergelijk onrecht’

Ook hoogleraar psychologie aan de VU Paul van Lange snapt die onvrede. „De maatschappij tolereert niet dat anderen de normen schenden, en dat is hier in de meest onmenselijke manier gebeurd. Iemand is hulpeloos en die geef je op zijn zwakste plek een rotschop. Mensen kunnen niet tegen dergelijk onrecht en willen dan dat een zeer zware straf volgt. Als je dan hoort dat de verdachten in Nederland worden vervolgd, klinkt dat al snel als een versoepeling.”

Eerder zoemde het verhaal al rond dat het ging om een groep Gooise kakkers, met invloedrijke ouders. Iets wat niet helemaal klopt. De vader van een van de aangehouden verdachten zegt jongerenwerker te zijn, en is bekend van een patatkar waarmee hij in pauzes langs scholen trok.

Maar het zaadje was geplant, legt Van Lange uit. De zaak domineert de media, de meerderheid van Nederland volgt het met betrokkenheid. „Een minderheid bijt zich vast in de zaak, raakt aan de kook van woede, een emotie die ze direct willen uiten. Door sociale media kan dat beter – en anoniemer – dan ooit.”

Hij vervolgt: „Als je dat combineert met een drang naar aandacht en luiheid – het niet goed inlezen of niet goed checken van informatie – krijg je zelfs situaties waarin mensen andere koppelingen maken.”

Onhandige tweet OM

Zoals die tussen een officier van justitie en een van de vermeende verdachten, vanwege dezelfde achternaam. Het complot was ontdekt, was de gedachte. De foto van de officier ging met naam en toenaam over sociale media.

Het noopt het OM tot een ongekend bericht; het bestrijdt actief dat de dame in kwestie de moeder is van één van de mishandelaars. Een nogal onhandige tweet, omdat ’online Nederland’ daar ook weer bewijs ziet; dan is het natuurlijk de tánte van de verdachte. Ook dat blijkt niet te kloppen: de officier is in het geheel geen familie.

Later publiceert het OM een relaas met als titel ’feiten en fabels over fatale mishandeling Mallorca’, waarin wordt uitgelegd waarom de zaak naar Nederland komt en iedereen wordt opgeroepen te stoppen met het delen van personalia van betrokkenen. Twee dagen na de bekendmaking dat de zaak naar Nederland komt.

Het Instituut Fysieke Veiligheid onderzocht de Eindhovense kwestie en constateerde een jaar later dat de zaak mogelijk nooit was opgelost zonder het delen van de beelden. Maar het merkt ook op dat uiteindelijk maar drie jongens van de acht zijn veroordeeld. De rest ging vrijuit. „Ook van hen zijn persoonsgerelateerde gegevens via internet verspreid, die er vandaag de dag nog steeds op staan. Hetzelfde geldt voor het slachtoffer, en voor naamgenoten van verdachten.”

Heksenjacht iets geluwd

Bij het Mallorca-drama laten betrokken advocaten weten blij te zijn dat de heksenjacht inmiddels iets is geluwd, en dat ze vermoeden dat lang niet alle jongens ook echt als verdachte zullen worden gezien. Maar ook hier is het leed wellicht al geschied.

Charlotte Meindersma van Charlotte’s Law uit Den Haag, ook wel bekend als de ’social media juriste’, ziet dat de jongens uit het Gooi eigenlijk al zijn veroordeeld door de ’aanklagers op internet’. „Ze worden nú al moordenaar genoemd, terwijl daar helemaal geen bewijs voor is. Dat vind ik heel heftig, echt tien stappen te ver. Gewone burgers die al een strafrechtelijke uitspraak doen, zonder eerlijk proces in een rechtszaal, daar gaat het goed fout.”

Maar, beseft ze, de digitale schandpaal is een fenomeen van deze tijd, waarin op steeds meer platformen alles wordt gedeeld. Zonder grondige check van de feiten, zonder oog voor de privacy. Daar iets tegen doen, is heel lastig, geeft ze toe. Actie ondernemen werkt vooral averechts.

Schadevergoeding

„Want dan is er wéér aandacht voor. Zelfs een aanklacht wegens schending van de eer en goede naam is ingewikkeld. De schadevergoedingen, als je je gelijk al haalt, zijn ook niet bepaald hoog.”

Met een heksenjacht kun je reputaties schaden, zegt ze. „Daar kunnen mensen heel lang last van houden. Want wie kom je later tegen? En wat vinden die ervan dat je ooit, terecht of niet, ergens bij betrokken bent geweest? Het heeft zo’n invloed op de toekomst van mensen.”

Van Lange vermoedt dat een deel van de heksenjagers zich nooit helemaal zal laten overtuigen dat de rechtsgang hier zijn beloop heeft gekregen. De verdachten komen uit het Gooi, hebben rijke ouders, is het ontstane beeld. Wedden dat ze daardoor voordeel hebben? „En zelfs na een correctie op foute berichten blijft een deel van de verspreiders toch geloven ’waar rook is, is vuur’. Iemand die hierbij betrokken raakt, ook al is hij of zij onschuldig, zal zijn naam nooit helemaal gezuiverd zien.”

Dat vreest ook Meindersma. „Het laten verwijderen van informatie is lastig. Je kunt grote websites vaak wel dwingen iets offline te halen, maar bij de kleinere, vaak obscure sites is dat meestal onhaalbaar.”

Ze ziet eigenlijk maar één oplossing. „We moeten als samenleving uitspreken dat we dit niet willen, dit niet accepteren. Dat lijkt mij de enige manier, want dit gaan we alleen maar meer zien.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
menu