Sinterklaas en kerst, de feestdagen komen eraan. Zo koop je een goed cadeau (en durf je het te zeggen als je zelf niet blij bent)

Wat is een goed cadeau? En vertel je het als je er niet blij mee bent? We vroegen het drie experts. Het advies van filosoof Daan Roovers: ,,Neem alles in ontvangst met een pokerface.’’

Als je niet blij bent met een cadeau, wat doe je dan: zeggen of niet?

Als je niet blij bent met een cadeau, wat doe je dan: zeggen of niet? Illustratie: Vijselaar & Sixma

Dimitri Mortelmans is hoogleraar sociologie aan de Universiteit Antwerpen. Hij deed onderzoek naar geschenken.

Waarom geven we eigenlijk cadeaus?

Mortelmans: ,,Sociologen noemen geschenken ‘het cement van sociale relaties’. Cadeaus verbinden. Als je stopt met geschenken te geven aan elkaar, is dat een veeg teken over de staat van die sociale relatie. Je moet het begrip cadeau wel ruim zien: ook een duimpje op Facebook en een traktatie in het café zijn een cadeau.’’

 

U onderzocht ook cadeaus aan jezelf geven. Welk principe geldt er dan?

,,In mijn onderzoek kwam een aantal redenen naar voren waarom mensen zichzelf een cadeau geven. De belangrijkste zijn het vervullen van een bepaalde behoefte, en jezelf een beetje opvrolijken. Maar ook ‘omdat ik het had verdiend’ wordt genoemd. Of ‘omdat ik stress heb’. Het kenmerk van een goed cadeau voor een ander is het aspect van verrassing – daarom pakken we het ook in – en of het bij de ontvanger past. Een geschenk aan jezelf heeft vaak iets ‘heiligs’. Er zit een ritueel aspect aan. Je geeft jezelf niet zomaar iets, maar vindt bijvoorbeeld dat je iets bijzonders hebt bereikt en dáárom geef je jezelf een cadeau.’’

Is het van belang wat een cadeau kost?

,,De prijs of waarde zegt symbolisch iets over de relatie die de gever en ontvanger met elkaar hebben. Met een te goedkoop cadeau laat de gever zien de relatie met de ontvanger minder waard te vinden dan de ander. Met een te duur cadeau zorg je dat de ontvanger in een soort ‘schuld’ terechtkomt, ook al geeft die jou een cadeau terug. Overigens is waarde niet alleen de geldelijke prijs. Als een kind heel veel moeite in een tekening heeft gestoken, is de ‘inspanningswaarde’ heel hoog.’’

 

Als je niet blij bent met een cadeau: zeggen of niet?

,,Kún je dat wel verstoppen, is de eerste vraag. Wat je in elk geval niet moet doen, is botweg een cadeau weigeren. Maar als je iets dubbel krijgt, of een kledingstuk dat niet past, is het niet erg dat eerlijk te zeggen. Als je niet durft te zeggen dat je ergens niet blij mee bent, speel je gewoon toneel. Dat wordt kinderen vaak ook zo aangeleerd. Kijk na nieuwjaar naar het aantal cadeaus dat wordt aangeboden op ruilsites of eBay. Dan weet je dat er weer veel mensen toneel hebben gespeeld met Kerstmis.’’

 

Wat is uw beste advies voor cadeaus geven aan kinderen in de komende feestmaand?

,,Verras het kind, koop iets dat bij het kind past en geef elk kind iets van gelijke waarde. En geef geen pedagogische cadeaus. Geen wereldbollen, oefenschriften of leer-lezen-boekjes voor een moeilijke lezer. Kinderen spenderen al zoveel tijd op school en in hun vrije tijd staat leren vaak centraal. Nog meer leren of pedagogie kunnen ze met kerst echt wel missen.’’

 

Nu het minder vanzelfsprekend is dat we elkaar kunnen opzoeken: maakt dat de sociale waarde van cadeaus anders?

,,Op dit moment ben ik bezig met een nieuw geschenkenonderzoek. Ik ben benieuwd: omdat cadeaus veelal bij het kerstmaal worden uitgewisseld, vermoed ik dat er minder cadeaus zullen worden gegeven. Ik verwacht dat in de periode na de feestdagen wel meer aparte familiebezoeken volgen, met de uitwisseling van cadeaus, maar dat zal niet overal gebeuren. Omdat de omstandigheden dit jaar zo bijzonder zijn, zal het overslaan van de cadeaus geen grote invloed hebben op de sociale relaties zelf.’’

 

Daan Roovers (50) is filosoof en docent publieksfilosofie. Sinds maart 2019 is ze Denker des Vaderlands.

Roovers: ,,Een cadeau geven is bedoeld om de stemming te beïnvloeden, de sfeer erin te houden. Het is een attentie waarmee je uitdrukt dat je om iemand geeft. En het is natuurlijk prettig om niet met lege handen binnen te komen. Een paar jaar geleden deed ik uit nieuwsgierigheid de inburgeringscursus. Daarin zit de vraag wat je moet meenemen als je bij de buurvrouw op bezoek gaat: niks, een bloemetje, of iets heel geks, een geit of zo. Het juiste antwoord was een bloemetje. Dat is blijkbaar iets wat je over Nederland moet leren. Terwijl ikzelf negen van de tien keer met lege handen op bezoek ga, vooral bij mensen waar ik vaak kom.’’

 

Wat is hét kenmerk van een goed cadeau?

,,Dat het zorgvuldig is uitgezocht, met het oog op de ontvanger. Dus geen boek dat je zelf toch niet leest of een fles wijn die je toevallig nog had staan. Of een bon. Dat is het meest onpersoonlijke cadeau dat er is. Wat wel kan: een bon voor iets specifieks, een bungeejumpbon als je weet dat iemand dat graag wil. Niet zomaar 100 euro geven. Als je erover nadenkt is die 100 euro economisch gezien een veel beter cadeau, dan kan iemand doen wat-ie wil. Met een bungeejumpbon van 100 euro maak je datzelfde bedrag economisch gezien minder waard. Maar als cadeau, omdat er aandacht aan besteed is, is het juist meer waard.’’

,,Het is bijzonder pijnlijk als de een iets groters geeft dan de ander. Of bijvoorbeeld veel tijd in een surprise stopt, terwijl de ander een grabbelton maakt. Dat is dan toch een kleine belediging. Of als iemand met een cadeau laat zien dat diegene jou echt niet kent. Ik denk dat daar vriendschappen door zijn gesneuveld. Vorig jaar met sinterklaas kreeg ik een prachtig cadeau van mijn zoon van 10, een fles shampoo. De shampoo die ik al jaren gebruik, heel goedkoop, overal verkrijgbaar. Echt helemaal niets bijzonders. Maar hij had zo zijn best gedaan om precies díe shampoo te kopen, dat type, voor die haarsoort. En het was nog mooi ingepakt ook. Het idee: ik moet iets zoeken wat ze echt elke dag nodig heeft. Mooi vind ik dat, dat het idee achter het cadeau precies klopt.’’

 

Als je niet blij bent: zeggen of niet?

,,Mijn advies zou zijn alles met een pokerface in ontvangst te nemen, ook omdat zo’n moment vaak een publiek moment is. Dan is die teleurstelling gênant. Het is ergens wel gek dat we cadeaus van een gelijke waarde verwachten, want je kunt geen bepaald niveau van cadeaus claimen. Het is geen recht dat je ergens aan kunt ontlenen. Tenzij je een bepaald bedrag hebt afgesproken, natuurlijk.’’

 

Bestaat er zoiets als onvoorwaardelijk een cadeau geven?

,,Ik moet denken aan een verhaaltje van Simon Carmiggelt. Daarin zit een jongetje ongelukkig te kijken en geeft zijn leraar hem een kwartje voor een ijsje. Die jongen loopt weg en dan roept die leraar: ‘En nu wel lekker vrolijk zijn, hè!’ Dat vind ik geestig. Als je iets geeft, is het blijkbaar niet genoeg dat iemand het aanneemt. Die ontvanger moet er ook zichtbaar blij mee zijn. Dat is iets ingewikkelds, er is een verwachting die waargemaakt moet worden.’’

,,Wat dat betreft is geven makkelijker dan ontvangen. Geven kan een moment van morele verheffing geven, het verleent je het air van royaal zijn. Terwijl ontvangen betekent dat je dankbaarheid moet tonen, dat maakt nederiger. ,,Het zou best kunnen dat cadeaus dit jaar belangrijker worden, omdat je daarmee kenbaar maakt dat je aan iemand denkt als je er zelf niet kunt zijn. Als het tenminste een cadeau is waar je echt over hebt nagedacht. Dat vereist aandacht. En tijd. Maar goed, tijd hebben we dit jaar waarschijnlijk ook meer dan anders.’’

 

Francio Guadeloupe is als senior onderzoeker verbonden aan het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde en afdeling antropologie van de Universiteit van Amsterdam.

Guadeloupe: ,,Zonder cadeaus heb je geen samenleving. Een cadeau is een versterking van een bestaande band of je creëert er een nieuwe relatie mee. In de basis gaat geven en nemen terug naar universele gebeurtenissen in het leven van mensen: geboorte en dood. De geboorte van een kind is een soort cadeau. En na een geboorte draait het om de versterking van banden. In veel samenlevingen heb je niet, zoals in Nederland, een specialist die je van alles komt leren, maar komen grootouders, tantes, nichten en buurvrouwen om te helpen. Dat versterkt de gemeenschap en dat is een cadeau op zich. In het Caribisch gebied krijg je van je ouders een naam cadeau en voel je de verplichting iets terug te geven: dat je je ouders zult eren, of proberen net zo’n grootheid te worden als je naamgever.’’

,,Een goed cadeau is persoonlijk en bedoeld om de relatie te versterken. In Nederland zie je drie dingen bij cadeaus. Ten eerste de verwachtingen, vooral bij kinderen. Het is kerst, dús ik krijg een cadeau. Dan is het geen ritueel meer, maar een instrument. Ten tweede de commercie, die zegt: kopen, kopen, kopen. Ook dan is cadeaus geven een vervaging van hoe dit oorspronkelijk is bedoeld. Je hebt ook zoiets als pakjesavond, waar het juist gaat om het samenkomen, de relatie en het persoonlijke aspect als een gedicht of een surprise. De gever heeft diep nagedacht over de ontvanger en laat zien: ik vind jou belangrijk, ik ken jou. Als iemand tijdens de feestdagen kookt, is dat net zo goed een cadeau. Zo’n gebaar wordt makkelijk voor lief genomen, terwijl het juist van essentieel belang is voor de band.’’

,,Als het iets persoonlijks en doordachts is, maakt de prijs niet uit. Maar soms zie je mensen calculeren: ik geef jou iets van 50 euro, en jij mij iets van 10 euro, dus dat is niet eerlijk. Dat is het punt dat een cadeau niet draait om de band, maar een commercieel instrument wordt. Dat hoeft trouwens niet iets van de moderne tijd te zijn. Het gebeurde ook al bij Amerikaanse indianenvolken. Iemand gaf een ander iets, de ander moest daar op zijn beurt overheen met een duurdere gift en zo bouwde dat op tot uiteindelijk niemand meer iets te geven had. Dan begon het opnieuw, met kleine giften. De functie daarvan was dat de hiërarchie voortdurend opnieuw werd vastgesteld.’’

 

Wat te doen als je iets krijgt waar je niet blij mee bent?

,,Het gaat niet om wat je krijgt, maar om het krijgen. Hoe kun je niet blij zijn met iets waar iemand met jou in gedachten aandacht in heeft gestopt? Niet blij zijn met iets gebeurt eerder als het cadeau als commercieel instrument is ingezet. Dan is het geen cadeau, maar een uitwisseling. Al zou ik dan ook voorzichtig zijn met zeggen dat je er niet blij mee bent. Daarmee versterk je de relatie in elk geval niet.’’

,,Het is goed mogelijk dat er dit jaar meer cadeaus worden gegeven, als symbool voor het versterken van een relatie nu je zelf niet in de buurt kunt zijn. Wat ik hoop, en op kleine schaal al zie gebeuren, is dat mensen hun aandacht meer richten op de buurt. Nu het niet vanzelfsprekend is dat je naar familie kunt reizen én nu we allemaal veel thuis zijn geweest, zie je banden binnen buurten versterken. Ik denk dat dat met de feestdagen ook kan gebeuren, in de vorm van cadeaus voor buren, of bijvoorbeeld koken voor iemand. Mijn verwachting is dat dit niet alleen in Nederland, maar wereldwijd zal plaatsvinden.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Sinterklaas
kerst
menu