Waarom tóch weer die avondklok verlengd? Reconstructie: Hoe een uiterst redmiddel politiek ruilmiddel werd

De avondklok was het buitenbeentje onder de coronamaatregelen. Maar met opnieuw een verlenging is de spertijd vast onderdeel geworden van het pakket beperkingen. Hoe kon een uiterste redmiddel verworden tot politiek ruilmiddel waaraan we ons gelaten lijken over te geven?

Een eenzame wandelaar met een hondje in de Kromme Elleboog in Groningen. Hij is een van de weinigen die na 21.00 op straat is.

Een eenzame wandelaar met een hondje in de Kromme Elleboog in Groningen. Hij is een van de weinigen die na 21.00 op straat is. Foto: Corné Sparidaens

Een half uur. Meer hebben premier Rutte en minister Grapperhaus (Justitie) tijdens de eerste coronagolf niet nodig om te besluiten dat het uitroepen van de noodtoestand niet nodig is. Spaanse of Italiaanse toestanden, met verplicht en afdwingbaar thuisblijven, waar zelfs voor een loopje naar de bakker een vergunning nodig was?

Dat nooit, zo klinkt het volgens een aanwezige bij een crisisoverleg. Het is een opmaat naar de ’intelligente lockdown’, waarbij het kabinet nog veel vertrouwt op het volwassen gedrag en gezond verstand van de Nederlanders.

Gereedschapskist

Toch trekt één van de van de maatregelen die in Zuid-Europa in zwang is de aandacht: de avondklok. In kabinetskringen komt de optie steeds vaker aan de orde. Zou het geen nuttig instrument kunnen om vast in ‘de gereedschapskist’ te stoppen voor als het virus zich nog fanatieker verspreidt?

Juridisch uitgewerkt wordt de maatregel niet. Pas als het kabinet na de zomer met zandzakken achter de tweede golf aan loopt wordt er serieus werk van gemaakt. Rutte en Grapperhaus mogen de noodtoestand dan wel verfoeien, de juristen op het ministerie van Justitie en Veiligheid ontdekken wel een artikel in de daarvoor bedoelde noodwet die los te gebruiken is.

Een avondklok zonder noodtoestand, hoe intelligent wil je het hebben? Na een koninklijk besluit geeft Rutte Grapperhaus de bevoegdheid om ‘vertoeven in de open lucht te beperken’, zoals het formeel staat beschreven.

Weerstand

Vanaf het najaar, als het kabinet vergeefs poogt het beleid te delegeren aan de veiligheidsregio’s, komt de avondklok in de ’gereedschapskist’. Als Rutte en De Jonge de maatregel tijdens hun persconferentie van 3 november noemen als optie, is de verontwaardiging groot. „De meest vrijheidsberovende maatregel tot nu toe”, zegt D66-fractieleider Jetten in het Kamerdebat van die week. „Dacht het niet.”

Ook in het kabinet is er onrust over. In het ministersberaad voorafgaand aan de persconferentie hebben meerdere bewindslieden van VVD, D66 en CDA hun bezwaren geuit, waaronder Grapperhaus, die problemen voorziet met de handhaving. De weerstand is zo groot dat de maatregel op de plank belandt.

Dat verandert volgens betrokkenen rond de jaarwisseling, als de opkomst van de Britse woekervariant voor paniek zorgt. De toch al tamelijk zware lockdown blijkt niet de hamer om de besmettingspiek af te platten. Dan toch maar die avondklok, besluit het kabinet.

Vuilnisbak

Tijdens de persconferentie van Rutte en De Jonge van 20 januari wordt voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog de avondklok weer opgelegd. Heus niet te lang, belooft Rutte, tot 9 februari. „Je kunt nooit precies verzekeren wat er exact na 9 februari gebeurt”, zegt de premier, inmiddels demissionair.

„Mocht het onverhoopt nodig zijn bepaalde maatregelen voort te zetten, dan is wel onze ambitie dat die avondklok, die zit ons natuurlijk het meest als graat in de keel, als het enigszins kan dan niet meer meeloopt.” Hij zegt het zelfs nog sterker: „Ik wil alleen gezegd hebben hier: dan is die avondklok er eentje die je echt als het enigszins kan als eerste in de vuilnisbak wilt gooien.”

Maar ook heropening van het basisonderwijs is prioriteit, klinkt het dan al. Over de contactberoepen rept Rutte dan met geen woord. Toch zijn de kappers inmiddels aan de slag, zijn ook de middelbare scholen weer open, mag er weer op afspraak worden gewinkeld, maar besluit het kabinet maandag de avondklok te verlengen tot eind maart.

En dan: rellen

Terwijl de start zo stroef is. De invoering gaat immers gepaard met pittige rellen door heel het land. Maar juist dit zorgt ervoor dat acceptatie van de avondklok een morele lading krijgt, zegt hoogleraar sociale psychologie Tom Postmes van de Rijksuniversiteit Groningen. „De verontwaardiging over het geweld maakt de keuze opeens heel scherp. Afkeer van geweld komt gelijk te staan met acceptatie van de avondklok.”

Ook in de politiek luwt het verzet tegen de maatregel. Als we de avondklok overeind moeten houden om het onderwijs te heropenen, dan moet dat maar, klinkt het later bij D66. Bij de bevolking lijkt inmiddels een soort ’gelatenheid en gezapigheid’ te zijn ingesleten, merkt Postmes op. Een passieve bevolking is kenmerkend voor crisissituaties die lang aanhouden, zegt de prof. „Corona raast al een jaar over de wereld en overal zie je dezelfde maatregelen. Dan denk je toch: het zal wel nodig zijn.”

Draagvlak

In kabinetskringen valt een week na de rellen opluchting te horen, en niet alleen omdat het oproer is uitgedoofd, ook omdat de steun voor de avondklok solide lijkt. Uit gedragsonderzoek dat het RIVM elke drie weken doet, blijkt het draagvlak voor de avondklok (67 procent) nog steeds hoger dan voor de anderhalve meter (65 procent) en het dringende advies om thuis maar één bezoeker per dag te ontvangen, waarvoor slechts draagvlak is onder 44 procent van de bevolking.

Ook de rechter kan geen roet in het eten gooien. In hoger beroep blijft de juridische basis alsnog overeind, al tuigt het kabinet voor de zekerheid nog snel een juridisch vangnet op. De meevaller lijkt de maatregel binnen bij het kabinet geliefder te maken.

Grapperhaus

„Mensen groeien mee met de maatregel”, zegt Grapperhaus afgelopen vrijdag. Bij de bewindsman is geen greintje twijfel meer of de avondklok een goed idee is. „Acceptatie speelt een rol. Werkt het goed en hoe drukt het op de samenleving? En ik zeg heel eerlijk dat als je het twee maanden geleden had gevraagd, dat ik had gezegd: dat drukt heel zwaar. Maar het effect is goed en het drukt toch wat minder zwaar op de mensen.”

Bovendien: „De horeca is dicht, bioscopen zijn dicht, dus het is nou niet zo dat we hiermee een enorm nachtleven hebben stilgelegd.” De avondklok is een ’hefboom’ geworden om andere versoepelingen mogelijk te maken, erkent de bewindsman. „Ik heb veel liever dat we voor ondernemers wat ruimte hebben, dat we wat kunnen doen voor het hoger onderwijs.”

Toch is het uitblijven van protest iets anders dan acceptatie, zegt Postmes. „De maatregel is nog even omstreden als hij was. De weerzin is niet minder geworden.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Coronavirus
menu