Astronaut Wubbo Ockels deed op zijn sterfbed een emotionele oproep aan ons allemaal. Weduwe Joos slaakt deze noodkreet op zijn 75ste geboortedag

Met tranen in zijn ogen deed Wubbo Ockels vanaf zijn sterfbed een laatste emotionele oproep aan de mensheid. Het aardse bestaan van Nederlands eerste astronaut eindigde in 2014, maar weduwe Joos (74) blijft zijn bezorgde blik op onze planeet delen met de volgende generaties. ,,Dat was de afspraak.”

Joos Ockels, de weduwe van Wubbo Ockels, bij de Wubboboom op het Haarlemmerplein in Amsterdam.

Joos Ockels, de weduwe van Wubbo Ockels, bij de Wubboboom op het Haarlemmerplein in Amsterdam. Foto: Jean Pierre Jans

Op het Haarlemmerplein in Amsterdam staat sinds november 2014 de Wubboboom. Een iep, de doorzetter onder de bomen. Op de omringende bankjes zijn plaquettes aangebracht met de lijfspreuken van Wubbo Ockels (1946-2014). Optimisme is een verantwoordelijkheid en We zijn allemaal astronaut van Ruimteschip Aarde.

Vandaag zou hij 75 jaar zijn geworden. Joos Ockels wandelt op de geboortedag van haar man vaak met een groep vrienden naar de Wubboboom. Om het glas te heffen. Op hem. Maar ja, corona... ,,Misschien dat ik nu met de kinderen ga. In gedachten heb ik nog steeds contact met Wubbo. Het is alsof we nog samen door het leven gaan. Dat doet me goed. Zeker als jij belt en we samen een poos over hem mogen praten. Dan is het net alsof hij er nog is.”

Mist u hem erg?

,,Het misgevoel verandert mettertijd. Maar natuurlijk, ik mis hem. Om hoe hij was. Om zijn dadendrang. Ik was deze week bij vrienden op bezoek en zij zeiden: we zouden wel wat van zijn optimisme en energie kunnen gebruiken. En dat is waar. Het is nu zo vaak: o, kijk al die narigheid om ons heen. Wubbo zou zeggen: kom op. Aan de slag! We kunnen het beter doen. Niet blijven hangen in de ellende.”

Welke ellende?

,,Ik vind het belangrijk om in de geest van Wubbo duurzaamheid en klimaat onder de aandacht te blijven brengen. Maar we blijven hangen in oude discussies. Terwijl het om onze toekomst gaat. Onze kinderen. Onze kleinkinderen. Wanneer wordt er eens aan een politicus gevraagd: ‘Hoe zie jij over 50 jaar de wereld voor je?’ Je verwacht van Mark Rutte toch een blik in de toekomst? Het is tragisch dat we die niet krijgen.”

,,Ik mis de manier van Wubbo om tegen problemen aan te kijken. Als de toekomst niet verder dan een jaar of vier reikt, kun je het vergeten met alle vraagstukken over klimaat en biodiversiteit waar we nu voor staan. Dat mensen het onheil over zichzelf afroepen, is triest. Je hoeft niet gelijk met kant-en-klare oplossingen te komen, maar het zou zo mooi zijn als onze leiders in richtingen durven denken. Wat is het pad dat we volgen? Dat mis ik.”

Het debat over kernenergie is terug van weggeweest.

,,Ik verdenk mensen die het over kernenergie hebben ervan dat ze de oplossing naar de verre toekomst doorschuiven. Dat vind ik heel wrang voor de volgende generaties. Die zadelen we op met onze problemen.”

Stemt het u verdrietig?

,,Het heeft geen zin om verdrietig te zijn. We moeten optimistisch blijven. Wubbo en ik waren mede-eisers in de Klimaatzaak Urgenda. Die geeft de politiek prachtige handvatten om aan de slag te gaan. Zeg niet dat het niet mogelijk is. Wubbo en ik komen uit een generatie van optimisten. Als we elkaar als mensen met verschillende gedachten de hand reiken, kunnen we veel bereiken. Maar het houdt op als we de wetenschap niet meer vertrouwen. Ik zou niet in staat zijn om met iemand van Forum voor Democratie te praten.”

Waarom niet?

,,Wat valt er nog te bespreken met iemand die klimaatverandering ontkent? Hoe durf je over een brug te lopen als je twijfelt over de berekeningen of die brug jouw gewicht wel houdt? Je laat je toch ook niet opereren door iemand die zegt dat wetenschap onzin is?”

,,Wubbo zei vaak: ‘De natuur heeft altijd gelijk’. Wat had hij aan een mening als een natuurwet hem het tegenovergestelde vertelde? Het is treurig om te zien dat er met bepaalde mensen in de Tweede Kamer dus niet te praten valt. En vergis je niet. Ik ben behoorlijk links, maar kan heel goed met iemand van de VVD overweg. We hebben weliswaar tegengestelde belangen, maar kunnen elkaar wel serieus nemen. Dat is met klimaatontkenners onmogelijk.”

U zei in 2017 bij EenVandaag dat klimaatsceptici slechts storende factoren zijn.

,,Omdat we er niet aan ontkomen dat klimaatopwarming de toekomst gaat bepalen. Je kunt er niet voor weglopen en we moeten nu aan de slag. Het kost veel tijd om de huidige ontwikkeling om te buigen. Maar het kan. Neem de geschiedenis van de benzineauto. Toen wij begonnen met autorijden, roestten die dingen onder je kont weg. We stonden om de haverklap langs de kant van de weg. Dan ging Wubbo sleutelen en konden we een paar uur later verder. Nu kijken mijn kinderen me aan en zeggen ze: hoe heeft dat ooit zo kunnen zijn? Dat is innovatie en ontwikkeling.”

,,Dat geluid mis ik. Kijk naar de exponentiële groei van zonnepanelen. Wubbo zei twintig jaar geleden al tijdens lezingen dat het eraan zat te komen. Dan dacht zo’n zaal: die vent is gek. Of neem vliegers en energie. Wubbo sprak er in de jaren 90 over en nu zijn er heel veel bedrijven mee bezig. Zie het als de tweede generatie windmolens. Ook ik snap de onvrede over windmolens. Het is soms vreselijk om te zien. Maar we doen net alsof het voor altijd is. Dat is niet zo. Ze gaan weer weg. Straks zijn er de vliegers. Daarna weer iets anders. Maar gun die ontwikkelingen toch de tijd.”

Het duurzame zeiljacht Ecolution was een grote trots van uw man. Het is verbouwd en woensdag weer te water gelaten in Lauwersoog. Het maakt nu gebruik van waterstof.

,,Toen Wubbo en ik vijftien jaar geleden begonnen aan het schip dachten we ook aan waterstof. Maar het was toen nog gevaarlijk. Te explosief. Nu kan waterstof veiliger worden opgeslagen. Het zou voor de scheepvaart, die vreselijk vervuilend is, een geweldige oplossing kunnen zijn. Dat hadden Wubbo en ik destijds niet gedacht. Maar via een andere weg komt een van zijn dromen alsnog uit. Typisch innovatie.”

Jullie waren van plan de wereld rond te varen.

,,Gelukkig zijn we voor zijn dood nog samen met de Ecolution naar Aruba en Curaçao gevaren. Het is niet de hele, maar de halve wereld geworden. Voor mij was het magisch. Bijna 20 dagen lang alleen maar water om ons heen. Wubbo was al snel klaar met zeilen, maar omdat het zijn eerste grote reis in het schip was en er zoveel technische snufjes aan boord waren, had hij het gelukkig toch naar zijn zin. Wel zo gezellig.”

U zei net dat we ontwikkelingen de tijd moeten gunnen. Leven we te veel in het hier en nu?

,,Ja. En wat mij in de politiek heel erg tegenstaat is de koppeling aan economie die altijd uitgaat van groei. Dat kan niet. Heel simpel. De aarde heeft niet genoeg grondstoffen en is begrensd. Het is een keer op. En als we dan toch zo graag het systeem van kapitalisme willen handhaven, wil ik ook weten wat afval en grondstoffen daadwerkelijk kosten. Beprijs de vervuiling en de CO2-uitstoot. En laat niet de belastingbetaler opdraaien voor de troep die een bedrijf aanricht. Dat kan niet. Maar het zit blijkbaar in ons denken ingebakken: wij mensen hebben het recht om te mogen profiteren van wat in de grond zit. Onzin.”

,,Eén van Wubbo’s motto’s was: gedraag je als een astronaut van jouw ruimteschip. En dat is de aarde. Toen hij vanuit de ruimte naar deze planeet keek, zag hij een bolletje in die grote donkerte van het heelal. Hij was emotioneel en besefte dat de aarde de enige plek is waar wij kunnen leven. Er is geen reserveplaneet. Duurzaamheid was voor hem niet zomaar een term. Het was de toekomst. Wat wij nu allemaal kunnen doen, zou over 50 jaar ook moeten gelden voor onze kinderen.”

Uw man zei een dag voor zijn dood in zijn wereldberoemd geworden afscheidsboodschap: ‘Mijn vrouw wil mij niet kwijt. Ze wil alles doen om mij te laten leven. Dat is de liefde en houding die de mensheid tegenover de aarde moet hebben.’

,,Liefde en houden van maakt het makkelijk om je verantwoordelijkheid te nemen voor de zorg voor onze planeet. Als ik met Wubbo op straat liep, klampten mensen hem aan met de vraag: hoe wás het daarboven nou, meneer Ockels? Dan zei Wubbo: kijk omhoog, naar de lucht. Je denkt dat het voor eeuwig doorgaat, toch? Die blauwe lucht, die wolken. Maar oneindig? Wacht maar, tot je het van de andere kant ziet. Vanuit de ruimte. Het leven houdt al op na 8 kilometer. De atmosfeer is zó kwetsbaar. Als je dat eenmaal gezien hebt, denk je alleen maar: wees voorzichtig, wat een gevaar.”

De afscheidsboodschap van Wubbo Ockels:

Dat was vast niet het verwachte antwoord?

Een schaterlach: ,,Ha, nee. Ze hadden waarschijnlijk genoegen genomen met ‘fantastisch’ of ‘spannend’. Maar ze kregen een inhoudelijk verhaal. En dat was misschien wel waardevoller. Want Wubbo wist na zijn reis als geen ander: als je in zo’n tonnetje door de ruimte zweeft is alles daarbuiten dodelijk. Zijn belangrijkste les was: het leven is aards.”

U blijft de boodschap van uw man onvermoeibaar uitdragen.

,,Dat was de afspraak. Het is een pad dat we samen zijn opgegaan. Wat had ik dan moeten zeggen? Het is voorbij? Ik trek me terug? Natuurlijk niet. En trouwens: ze zeggen over de Ecolution weleens dat het Wubbo’s boot was. Maar het was ook míjn boot. We hebben ‘m samen gebouwd, we stonden elke week op de werf in Groningen. Ik heb als typische alfa ontzettend veel over techniek geleerd. Dat eiste Wubbo van mij. Je gaat niet doen alsof je iets niet kunt. Kom op.”

,,Toen Wubbo begon met vliegen in Amerika voor de astronautenselectie, ging ik ook weleens mee in zo’n klein toestelletje. Maar wat moest ik doen als er wat zou geburen? Les nemen, zei Wubbo. Omdat ik in die periode veel tijd had, heb ik mijn theorie vliegexamen gehaald in Amerika. Toen zei Wubbo: mooi, vanaf nu houd ik niet langer rekening met jouw niet-technische achtergrond. Je kunt dus op latere leeftijd dingen leren die je nooit voor mogelijk had gehouden. Als iemand er maar een beetje druk op zet.”

Ik weet niet of ik dit aan mijn vriendin moet vertellen ...

,,Jawel, jij kunt het ook. Luister nou maar naar Wubbo.”

Was hij tijdens uw jeugd in Groningen ook al zo overtuigend?

,,Het was toen al een bijzonder figuur, maar de eerste Spoetnik moest de lucht nog in en het begrip duurzaamheid bestond niet eens. We leerden elkaar kennen op ons 13de en het was ‘aan’ toen we 16 waren. Ik ben een echte alfa, Wubbo was een typische bèta met altijd goede cijfers voor natuur- en wiskunde. Als het over zijn talen ging, werd er in de lerarenvergadering gezegd: die jongen is dyslectisch. Geef hem nou geen 3, want dan gaat hij niet over.”

,,Wubbo was een echte nerd, maar ook heel sportief. We roeiden allebei bij De Hunze. Ik weet nog dat ik het heel gek vond dat iemand die zo intelligent was, geen interesse had in lezen. Wubbo heeft in zijn hele leven misschien twee fictieboeken gelezen. Hij sloeg een boek open en klapte het na een halve pagina alweer dicht. Saai. Zijn eigen verhaal was leuker.”

,,De formules van de natuurkunde waren zijn gereedschap. Als we op het strand zaten en ik vroeg hoe lang ik nog moest blijven zitten om de zon te zien ondergaan, zei hij vrijwel direct: nog veertien minuten. Dat is leuk, hoor. Als je vriendje dat kan. Of mijn eerste cadeautje, een door hem in elkaar geknutselde buizenradio, zodat ik ook naar Radio Luxemburg kon luisteren. Ik vond het leuk dat hij anders was. En dat is hij altijd gebleven.”

Als u weer voor hem zou staan: wat zou u zeggen tegen uw man?

Na een korte stilte: ,,Als eerste: waar was je toch al die jaren? Ik heb je zoveel te vertellen. En verder ... ik zou toch benadrukken dat zijn dromen uitkomen. Wubbo overleed in 2014. Wat is nu zeven jaar? De slavernij in Amerika duurde 250 jaar. Terwijl er vanaf het begin geen enkele wet bestond om mensen te mogen bezitten. 250 jaar lang! En we denken al sinds Descartes dat we boven de natuur staan. Alsof wij de macht hebben. We zíjn natuur.”

,,Maar laat ik het voor nu simpel houden. Ik denk dat ik zou zeggen dat we met genoegen naar onze kinderen en kleinkinderen kunnen kijken. Het gaat goed. En daar zou Wubbo blij om zijn.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
Interview
menu