Amerikakenner Maarten Zwiers van Rijksuniversiteit Groningen: 'Trump is een monster dat Republikeinen zelf tot leven hebben gewekt'

De bestorming van het Capitool wordt Donald Trump met zijn opruiende praat hoogstpersoonlijk aangerekend. Zijn volgelingen hangen aan zijn lippen. ,,Trump is een monster dat Republikeinen zelf tot leven hebben gewekt.’’

Amerikanist Maarten Zwiers.

Amerikanist Maarten Zwiers. Foto: Corné Sparidaens

President Donald Trump is kampioen liegen. Hij laat zich laatdunkend uit jegens vrouwen en minderheden, is narcistisch, antidemocratisch en op politiek vlak een leek. Zoals Obama al verkondigde: hij is president onwaardig. Toch hebben 74 miljoen Amerikanen op hem gestemd en gaan velen voor hem door het vuur. Rara, hoe kan dat?

Tom Postmes, hoogleraar sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, verwijst naar een recente Amerikaanse poll. Wat blijkt? Ruim de helft van de Republikeinen geeft niet Trump maar Joe Biden de schuld van de bestorming van het Capitool. ,,Daar kan ik met mijn hoofd niet bij.’’

Relschoppers vooral ‘boze witte mannen’

Het is niet alleen dat zoveel Amerikanen achter Trump aanlopen. Volgens Postmes loopt Trump ook achter hén aan. Hij noemt het voorbeeld van QAnon, waarvan de aanhangers geloven in extreemrechtse complottheorieën. ,,Geleidelijk aan heeft hij QAnon omarmd. Hun gedachtegoed past bij wat hij zelf over de elite verkondigt. Hij probeert met de beweging mee te liften.’’

Het is niet toevallig dat de 35-jarige vrouw die in het Capitool werd neergeschoten lid was van QAnon. Als vrouw was ze trouwens in de minderheid. Maarten Zwiers, als Amerikanist verbonden aan de RUG, zag op de beelden vooral ‘boze witte mannen’. ,,Afgaande op de vlaggen zaten er nogal wat leden tussen van rechtsmilitante bewegingen als de Proud Boys en de Oath Keepers.’’

‘Deplorables nu geuzennaam’

Volgens Zwiers behoort een substantieel deel van de relschoppers tot de zogenoemde ‘deplorables’, een uitdrukking die Hillary Clinton gebruikte tijdens haar verkiezingscampagne in 2016 en dat behoorlijk moest bezuren. Vrij vertaald: ‘arme stakkers’ die wrok koesteren jegens de traditionele politieke elite. Zwiers: ,,Inmiddels gebruiken deze lieden de term ‘deplorables’ als geuzennaam.’’

Volgens de aan de RUG verbonden politiek wetenschapper Gerrit Voerman werpt Trump zich op als ‘spreekbuis van het volk’. ,,Hij benadrukt de tegenstelling tussen volk en elite. In zoverre is hij 100 procent populistisch. Maar paradoxaal genoeg behoort hij zelf tot de maatschappelijke elite.’’

‘Sterke man’ spreekt veel Amerikanen aan

De Republikeinse Partij behartigt van oudsher ook juist de belangen van ‘big business’, benadrukt Zwiers. Toch voelen veel Amerikanen zich aangetrokken tot het onbehouwen, daadkrachtige optreden van een ‘sterke man’ als Trump, wiens rechtse gedachtegoed wel degelijk voortkomt uit de partij. Zwiers: ,,Trump is een monster dat de Republikeinen zelf tot leven hebben gewekt.’’

Kun je Trump beschouwen als een fascist? Dat denkt Voerman niet, ook al omdat hij zicht onthoudt van het openlijk verheerlijken van geweld. ,,Dat doet een fascist wel.‘’

Trump roept vijandbeelden op

Wel is Trump een typische demagoog. Dat komt volgens Postmes tot uiting tijdens diens bijeenkomsten. ,,De fans moeten voorafgaand uren in de rij staan. Er hangt een feestelijke, gespannen sfeer. Als Trump eindelijk opkomt warmt hij eerst zijn publiek op. Dan wijst hij naar het vak met de ‘liegende’ media. En schreeuwt: ‘Kijk! Daar zitten onze vijanden. Na zo’n opzet leeft de zaal zich natuurlijk uit met boegeroep.’’

Door vijandbeelden op te roepen creëert Trump een wij-gevoel onder zijn fans. ,,De belangrijkste vijand van het Amerikaanse volk is de overheid: ‘Het moeras van Washington’. Ook de Democraten zijn vijanden. Er zijn ook vijanden van buiten: Chinezen of immigranten.’’

‘This is our House!’

Verder zijn zijn betogen doorspekt met herhalingen en slogans. Postmes: ,,Die slogans scanderen zijn fans uit volle borst mee. Van Drain the swamp! tot USA, USA, USA! en This is our House! ’’

Deze laatste slogan werd ook gebruikt door de indringers in het Capitool. Het ligt volgens Postmes in de lijn van Trumps ‘belofte’ dat hij Amerika wil teruggeven aan het volk.

‘Amerika loopt voorop in deze ontwikkeling’

De tegenstellingen in Amerika staan niet op zichzelf. Die doen zich eveneens in Nederland voor, aangevuurd door populistische partijen als de PVV en FvD. Recentelijk zien we ook hier allerhande complottheorieën opdoemen, onder meer over corona. Zwiers: ,,Misschien dat Amerika vooroploopt in deze ontwikkeling.’’

Volgens Voerman zal het in Nederland zo’n vaart niet lopen. De politiek is hier anders georganiseerd. ,,Ons meerpartijenstelsel is niet zo gepolariseerd. We hebben geen gekozen minister-president met veel macht en rechters worden niet rechtstreeks door de politiek benoemd.’’

‘Nederland niet immuun’

Toch denkt Postmes dat Nederland niet ‘immuun’ is voor onverwachte politiek-sociale ontwikkelingen. Hij verwijst naar de bestorming van het provinciehuis door boeren eind 2019. ,,Dat was op Groninger schaal een vergelijkbare poging om ‘ons huis’ binnen te vallen. Wij dachten altijd dat boeren gezagsgetrouw zijn. Dat is niet zo. Amerikanen hadden vier jaar geleden ook niet gedacht dat het Capitool zou worden bestormd. Je kunt nooit iets uitsluiten.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
Aanrader van de redactie
menu