In memoriam | Wie kende deze kunstenaar uit Groningen werkelijk? Het verborgen leven van de schilderende schaker Frank van Indië (1941-2021)

Tijd van Leven beschrijft het gepasseerde bestaan van mensen met een bijzonder verhaal. Vandaag kunstenaar en schaker Frank van Indië (1941-2021) uit de stad Groningen.

Als schaker was Frank Lindeman een extravert man, maar zijn huis en zijn kunst hield hij voor vrijwel iedereen verborgen.

Als schaker was Frank Lindeman een extravert man, maar zijn huis en zijn kunst hield hij voor vrijwel iedereen verborgen. Foto: Schaakvereniging Staunton

Hij was met zijn eeuwige hoofddeksel een bekende verschijning in de binnenstad van Groningen. Daar deelde hij royaal drankjes en verhalen in café Hooghoudt aan het Zuiderdiep, las de krant in de bibliotheek, dronk koffie bij café De Beurs en was vaste klant bij Toko Semarang aan het Zuiderdiep.

Schaker Frank van Indië. Alias Frank Lindeman. Alias Frank Emahr.

Afgelopen januari vond zijn buurvrouw het te lang te stil in de flat aan de Rembrandt van Rijnstraat. Ze zag Frank niet, ze hoorde hem niet. Toen ze na herhaaldelijk aankloppen geen reactie kreeg, schakelde ze de politie in. Die vond hem bij de voordeur. Hij bleek al twee maanden eerder te zijn gestorven.

Tweede Wereldoorlog

Frank Lindeman werd geboren in Indonesië, op Oost-Java, hij was de jongste van drie kinderen. Aan het vredige gezinsleven kwam een einde door de Tweede Wereldoorlog, toen zijn vader gevangen werd genomen door de Japanners en te werk werd gesteld aan de Birmaspoorweg. Frank, zijn broer, zus en moeder belandden in een interneringskamp.

Na vijf jaar was er de gezinshereniging, maar romantisch was die niet. De kinderen waren van hun vader vervreemd geraakt en in plaats van langzaam aan elkaar te wennen, eiste hij onvoorwaardelijke gehoorzaamheid en discipline van ze. ,,Ik wil niet dat jullie de paria’s van de maatschappij worden’’, sprak hij bij herhaling tegen zijn kroost, dat geen idee had waarover hij het had.

Er werd nog een kind geboren, de liefdesbaby die niets verkeerd kon doen. De andere kinderen wel. Als ze in zijn ogen ook maar iets fout deden, herhaalde als in een waas de mentale en lichamelijke vernederingen die hij zelf had ervaren.

Frank moest het het vaakst ontgelden. Hij was een jongetje dat niet opviel en tegelijkertijd over een sterke persoonlijkheid beschikte. Toen hij 6 jaar was en naar school moest, gaf het hoofd van de school na twee weken een brief mee aan de buurjongen, bestemd voor Franks ouders. Vader las dat zijn zoontje nog geen dag op school was geweest en ontstak in woede.

Frank bleek zich twee weken lang prima vermaakt te hebben bij een brug een eind verderop. Daar woonden de arme kinderen die niet naar school gingen, daar kon hij naar hartenlust spelen.

Schaken om te overleven

Hun vader liet weinig los over zijn tijd als gevangene van de Japanners. De kinderen begrepen pas op latere leeftijd dat hij verknipt moet zijn geraakt door de oorlog, de martelingen, de barre omstandigheden.

Wel leerde hun vader hen alle vier op jonge leeftijd schaken. Vóór hun zesde levensjaar kenden ze de schaakpartij Herdersmat uit het hoofd.

Dat deed hij niet voor niets.

Dat hij een goeie schaker was, was een lichtpuntje geweest in zijn gevangenschap. Enkele artsen wisten dat hij kon schaken en lieten hem soms langer in de ziekenboeg blijven, zodat ze eindeloos partijen met hem konden spelen. Schaken, dacht hij, had hem misschien wel helpen overleven.

Hun onverbiddelijke en strenge vader liet de teugels vieren toen het gezin naar Nederland verhuisde, in 1952. In Lemmer veranderde hij bij toverslag in de man die hij voor de oorlog was geweest. Een half jaar na aankomst in Nederland overleed hij op 43-jarige leeftijd.

,,Die zijn we kwijt’’, sprak Frank opgelucht, 11 jaar oud. Hij bezocht het graf van zijn vader niet één keer, ook niet toen decennia later een van zijn broers en zijn moeder werden bijgezet.

Tekentalent

Als kind van 5 tekende Frank de werkelijkheid. Twee ossen die een kar voorttrokken bijvoorbeeld; zijn familie zag het met verbazing aan, maar schonk er verder niet veel aandacht aan.

Dat veranderde op school in Sneek. Daar kreeg hij een 10 op tekenen en later op de middelbare school ontfermde de tekenleraar zich over hem. Die nam hem mee op de fiets naar buiten, waar ze samen ter plekke de omgeving tekenden.

Na de middelbare school zat Frank twee jaar in militaire dienst om daarna te verkassen naar Den Haag waar hij de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten volgde. Waar hij zich omgeven wist met gelijkgestemden en zich gewaardeerd voelde.

Toch keerde hij terug naar zijn moeder in Sneek. Hij woonde bij haar, met drie katten en een hond. Haar slaapkamer was overdag zijn atelier, hij leefde van een kunstenaarsuitkering, hield zijn werk voor iedereen verborgen. ‘s Nachts ging hij aan de zwier en schaakte hij. Een levensstijl die zijn gelovige moeder verwerpelijk vond en waarover zij ingewikkelde discussies voerden.

En toen ontmoette hij zijn grote liefde, een plaatje van een vrouw, ze was gymlerares. Ze gingen samenwonen in Heerenveen, vervolgens in Groningen. Maar hoe groot hun liefde ook was, hij kon niet aarden in haar familie - of beter: hij dook weg voor de aanwezigheid van haar vader. Hij vroeg haar te kiezen voor hem en te breken met haar familie, wat zij niet deed. Jaren later miste hij haar nog steeds.

Frank van Indië

Ook in zijn eentje wist hij het zich naar zijn zin te maken in Groningen, stad zonder sluitingstijden, stad met kroegen en spelletjescafés, stad vol vrouwen. Hij vluggerde graag (snelschaken) in café Hooghoudt, voorheen Atlantis, met een goed glas erbij, een gedoofde sigaret tussen zijn lippen.

Hij hielp een soort mythe over zichzelf de wereld in, als een romanpersonage begaf hij zich in de schakerswereld, waarin hij soms won, soms verloor, maar altijd hoog opgaf over zijn kwaliteit van spelen. Uitvoerig beschreef hij aan willekeurige toehoorders hoe een partij was verlopen, hoe hij zijn tegenstander met een lasso over het bord had getrokken. Gemakkelijk mengde hij Duitse woorden, humor en zelfspot in zijn verhalen.

Menigeen dacht dat hij een goed gevulde portemonnee had, te danken aan zijn kunst. Hij deed mensen geloven dat hij opdracht na opdracht binnensleepte.

Zelfverkozen eenzaamheid

In werkelijkheid woonde hij in zelfverkozen eenzaamheid in zijn flat aan de Rembrandt van Rijnstraat. Vrijwel niemand maakte hij deelgenoot van zijn woning en al helemaal niet van zijn schetsen, tekeningen en schilderijen. Alleen zijn zus en een oomzegger vingen soms een glimp van zijn werk op.

Telefoon had hij niet, de bel van zijn voordeur had hij uitgeschakeld. Kwam zijn neef langs, dan mikte die steentjes tegen het raam waarop Frank open deed. Contacten onderhield hij middels brieven en kaartjes.

Met zijn zus ging hij geregeld op vakantie: samen in de nachttrein naar Barcelona, Rome en Parijs om musea te bezoeken. Hij kon niet altijd, want was er kermis in de stad, of de sinterklaasintocht, Keiweek of Noorderzon, dan wilde hij daar bij zijn. Hij hield ervan te kijken naar de kleurige mensenmenigte, de beweging in de buitenlucht. Dan maakte hij aantekeningetjes en schetsen ter inspiratie voor zijn schilderijen.

Project Rembrandt

Al op jonge leeftijd besloot Frank Lindeman dat hij geen dingen ging doen waar hij geen zin in had. Hij veranderde voor de buitenwereld zijn achternaam in Emahr, afgekort waren dat de eerste letters van de (koos)namen van zijn moeder, zus, zijn broers en hemzelf. In de schaakwereld doopte hij zich andermaal om, tot Van Indië.

Nooit zocht hij hulp om de ervaringen in zijn kinderjaren te verzachten. Dat deed hij door te werken, schets na schets, doek na doek, met altijd klassieke muziek op de achtergrond. Rembrandt was zijn grootste voorbeeld, hij verscheurde soms zijn eigen creaties omdat hij ze waardeloos vond in vergelijking met de meester.

De laatste maanden, het was corona, liet hij zijn zus en zijn oomzegger weten dat hij er klaar voor was; zijn werk mocht gezien worden door een groter publiek. Hij wilde meedoen aan Project Rembrandt , een tv-programma dat de meest getalenteerde kunstschilder van Nederland zoekt. Zijn neef moest hem ernaartoe chaufferen.

Hij trachtte zijn neef te schrijven. De brief dateert van november, maar is nooit op de bus gegaan.

Frank Lindeman alias Frank van Indië is in kleine familiekring begraven. Hij liet zijn oomzeggers allemaal een klein bedrag na, plus een schat aan verhalen en meer dan 300 kunstwerken.

Reageren? marijke.brouwer@dvhn.nl

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
In memoriam
menu