Talloze foto's, documenten en brieven van de Joodse familie Barnstijn zijn binnenkort te zien in een expositie in de synagoge in Groningen

Het verhaal van de Joodse familie Barnstijn krijgt een permanente plek in de synagoge in Groningen. Met dank aan een oppassend echtpaar uit Ter Apel

Anneke en Willem Fokkens tonen een deel van het Barnstijn-archief

Anneke en Willem Fokkens tonen een deel van het Barnstijn-archief Foto: Huisman Media

In de woning van Anneke en Willem Fokkens in Ter Apel wordt al jaren zorgvuldig een groot archief bewaard en gekoesterd. Het bevat documenten, foto’s en ander materiaal van de Joodse familie Barnstijn uit Groningen.

Het echtpaar waakte tot nu toe in stilte over het archief, maar heeft besloten een aantal stukken uit te lenen aan de synagoge in de Folkingestraat in Groningen. Die zullen daar permanent worden tentoongesteld.

Sigarenfabriek

,,We vinden het mooi en gepast dat op die manier de schijnwerper op de familie Barnstijn wordt gezet’’, vertelt Anneke Fokkens. ,,Ze was immers in de stad een bekende familie. Leuk is ook dat juist in de Folkingestraat de archiefstukken bekeken kunnen worden. Daar stond de sigarenfabriek van Barnstijn.’’

Die fabriek werd opgericht door Alexander Barnstijn, die leefde in de tweede helft van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste. In zijn zaak werden dagelijks met de hand sigaren gemaakt. ,,Ze werden verkocht aan groothandelaren’’, vertelt Willem Fokkens. ,,Alexander liet zijn zaak na aan zijn twee zonen Leo en Louis. Zij konden het goed met elkaar vinden, tussen hun vrouwen klikte het minder.’’

Particuliere bank

Als gevolg daarvan stapte Louis uit de fabriek. Hij opende een sigarenwinkel aan de Brugstraat maar ook een eigen, particuliere bank. ,,Die bank werd zelfs financieel gesteund door de consul in Nederland van Liberia’’, vervolgt Willem Fokkens. ,,Louis overleed echter al in 1932 aan tbc. Zijn vrouw en dochter Hetty zetten de sigarenwinkel voort.’’

Maar toen kwam de Tweede Wereldoorlog. Veel telgen van de familie kwamen om in concentratiekampen, de sigarenfabriek aan de Folkingestraat sloot de deuren en keerde nooit terug. De sigarenwinkel ging ook op slot, maar Hetty en haar moeder overleefden wel.

,,Dankzij een verzetsorganisatie kregen zij een onderduikadres in Groningen’’, zegt Anneke Fokkens. ,,Ze kregen een schuilplek onder de vloer van een woning, samen met vier mannen. Dag in, dag uit lagen ze daar, het moest vreselijk zijn geweest. Op het eind van de oorlog kregen ze nog enkele andere onderduikadressen en zo overleefden ze.’’

NSB-gezin

Na de bevrijding wilden ze terug naar de sigarenwinkel en de woning daarboven. Maar dat ging niet zomaar, in het pand bleek een NSB-gezin te wonen. ,,Uiteindelijk kregen ze winkel en woning terug en konden ze de draad van het gewone leven weer zo goed als het ging oppakken. De winkel werd weer geopend maar sloot in 1954. De gezondheid van Hetty’s moeder was niet goed meer. Hetty werkte in het Academisch Ziekenhuis.’’

En daar stapte ze het leven van Anneke Fokkens binnen. Zij werkte ook in dat ziekenhuis. ,,Hetty was tientallen jaren ouder dan ik, maar het klikte tussen ons. We werden goede collega’s en goede vrienden. De vriendschap bleef ook nadat Hetty was gestopt met werken. Ze was kind aan huis bij mij en mijn man, zelf was ze vrijgezel. Ze vertelde ons ook over haar familie, over de vreselijke jaren in de oorlog, over waarom ze nooit meer witte kool at. Dat had ze te veel gegeten in haar onderduiktijd.’’

Aan het eind van de vorige eeuw werd de gezondheid van Hetty Barnstijn minder en in 2001 overleed ze, 86 jaar oud. ,,In de periode er aan voorafgaand had ze bepaald dat wij haar executeur testamentair zouden zijn’’, vertelt Willem Fokkens. ,,Zo hebben we geregeld dat de woning aan de Brugstraat werd verkocht. Maar toen we na haar dood in die woning kwamen, vonden we er iets bijzonders.’’

Correspondentie met Duitse overheid

Ze stuitten er namelijk op ontelbaar veel foto’s en documenten die iets vertelden over de geschiedenis van de familie Barnstijn, over hun wel en wee. Rekeningen en ander materiaal van Hetty’s opa Alexander, schuldbekentenissen van klanten van de bank van vader Louis, veel materiaal over de sigarenwinkel aan de Brugstraat. Schoolrapporten, verzekeringspolissen, folders over culturele en sportieve evenementen, maar ook correspondentie met de Duitse overheid over het weer terugkrijgen van huis en winkel na de oorlog. En foto’s, heel veel foto’s.

,,We wisten niet wat we zagen’’, zegt Anneke Fokkens. ,,Ik wist dat Hetty bewaarderig was, maar zo erg, nee. We hebben het materiaal meegenomen naar huis en zijn maanden bezig geweest om alles uit te zoeken, te ordenen. We vonden overigens ook brieven waarin familieleden na de oorlog elkaar berichtten over wie waar was vermoord. Die waren zo pijnlijk, zo schrijnend, die hebben we geen plekje gegeven in het archief.’’

Beide archiefbewaarders noemen het bijna een wonder dat al die spullen, waarvan veel dus van voor 1940 stamt, de oorlog hebben overleefd. ,,Ze hadden ze niet bij zich op hun onderduikadres, dat kon natuurlijk niet. Maar vrijwel zeker heeft een notaris de meeste documenten in de oorlog bewaard en na de bevrijding teruggegeven.’’

Joodse begraafplaatsen

Met die wetenschap bewaren Willem en Anneke Fokkens het archief in hun woning, nu dus al twintig jaar. In al die jaren houden ze zich ook op andere manieren bezig met Joods cultureel erfgoed. Zo is Willem nauw betrokken bij de synagoge in Bourtange en beheert hij de meeste Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen.

Logischerwijze heeft hij ook contacten met de stichting die de synagoge in de Folkingestraat in Groningen beheert. Zij laat in dat pand op verschillende manieren de geschiedenis van Joden in Stad en Ommeland zien en legt momenteel de laatste hand aan een nieuwe permanente expositie. Tot nu toe werd in de synagoge de familie Barnstijn niet belicht, in de nieuwe expositie gebeurt dat wel.

,,We lenen documenten graag uit voor die nieuwe tentoonstelling’’, besluit Anneke Fokkens. ,,De fabriek in de Folkingestraat is er niet meer, daar zit nu de winkel Le Souk. Maar op deze manier krijgt de familie Barnstijn er toch weer een plekje.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
menu