Jose Carbajal: Ster in Uruguay, vader in Groningen

El Sabalero luidde zijn bijnaam en hij was een van de belangrijkste muzikanten van Latijns Amerika. In zijn vaderland Uruguay is Jose Carbajal een legende. In 2010 overleed hij plotseling aan een hartaanval. Hij liet in Groningen een vrouw en twee kinderen achter.

Op het station Tres Cruces in Montevideo komen de bussen naar het achterland van Uruguay bij elkaar. Het land ontbeert spoorlijnen dus luxe tourbussen brengen de passagiers vanuit hier tot in de verste uithoeken van het land. Coche 1 voert naar Juan Lacaze, een stadje langs de kust. Het landschap vliegt voorbij: groene velden met soja, aardappelen en tarwe. ,,Deze omgeving deed hem denken aan het Hogeland van Groningen”, zegt zijn weduwe Anke van Haastrecht. Zij woonde jarenlang samen met haar man Jose Carbajal in Groningen. ,,Aan de Piccardthofplas. Zijn droom was net zo’n huis te bouwen in Uruguay, vrij solide en stevig.”

Revolutie

Van Haastrecht leerde Carbajal kennen in 1977 tijdens een manifestatie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Zij tolkte toen Jose daar zong. Op de bijeenkomst spraken een parlementslid uit Uruguay en de broer van de revolutionair Che Guevara. ,,Het was de tijd van de militaire dictaturen in Latijns Amerika”, vertelt Van Haastrecht. ,,Ook Uruguay zuchtte onder de knoet van een militaire dictatuur. Veel mensen werden opgepakt, duizenden mensen stierven door martelingen en uitputting, en talloze kinderen werden door de soldaten ontvoerd. Nog steeds zoeken wanhopige familieleden naar de vermisten.”

Honderden Uruguayanen ontvluchtten het land, onder wie Jose Carbajal. Eerst naar Argentinië, later naar het Spanje van generaal Franco. ,,Plotseling werd hij gedeporteerd, zonder paspoort, spullen en geld.” De Catalaanse zanger Joan Manuel Serrat zorgde voor een treinticket naar Parijs . ,,Hier ontmoette hij ballingen uit Chili, Brazilië en Argentinië met wie hij een steuncomité voor politieke gevangen oprichtte.” Vanuit Parijs trad Carbajal regelmatig op in Europa.

Relatie

In Amsterdam kreeg Anke van Haastrecht een relatie met Jose; ze trouwden en kregen drie kinderen: Emiliana (overleden), Antolin en Catalina. Het gezin vestigde zich in 1999 in Groningen toen Van Haastrecht een aanstelling kreeg bij de Rijksuniversiteit. Vanaf de jaren negentig pendelde Jose op en neer tussen Montevideo en Groningen. ,,Hier was Jose een echte huisman die waste, streek en kookte en uitstapjes maakte met de kinderen: naar de Vismarkt, naar Kardinge en fietstochtjes langs het Reitdiep.”

 

In Uruguay leerden de kinderen echter een heel andere vader kennen. ,,Hij trad op voor grote zalen, maakte tournees door het land en de kinderen zagen hem ineens als beroemde en populaire artiest”, aldus Van Haastrecht. ,,Hij leefde in twee werelden maar dat vond Jose zelf geen probleem.” In een interview voor de Uruguyaanse televisie vertelde hij dat zijn beroemdheid geen rol speelde in de opvoeding; ,,Ik sta op het toneel en doe wat ik kan. Ik wil dat mijn kinderen een gewone vader hebben.” In Montevideo presenteerde Carbajal wekelijks een eigen radioprogramma en schreef hij wekelijks een column in de krant La Republica . Volgens zijn dochter Catalina hield Jose van rust en niet van praten; één van de redenen waarom hij nooit goed Nederlands leerde spreken maar wel ontzettend van goede muziek hield.

Tijdens de huishoudelijke karweitjes in Groningen door schreef en componeerde Jose Carbajal zijn liedjes die nog steeds populair zijn in Uruguay. Hij wilde ook wel optreden in Groningen. Oud notaris Jim Lambeck, de ontdekker van Ede Staal, zag wel mogelijkheden en benaderde de directie van theater De Molenberg in Delfzijl. Maar zover kwam het niet.

Fabrieksstad

Zwartbonte koeien zoeken dromerig beschutting onder de bomen. Uruguay kent zo’n tien miljoen van deze dieren. Wij toeren met de bus langs de kust. De streek is dunbevolkt en uitgestrekt. De buitentemperatuur stijgt naar 30 graden. We rijden langzaam Juan Lacaze binnen; een grote ornament in de vorm van een vis verwelkomt ons. De geboorteplek van Carbajal.

Juan Lacaze is een fabrieksstadje aan de Uruguayaanse kust. Het stof dwarrelt op, straathonden zoeken met de tong uit de bek een plek in de schaduw en er hangt een vermoeide loomheid over de streek. Geen wonder. Vorige week kondigde de directie van de cellulose- en papierfabriek Fanapel ontslag aan voor 250 arbeiders. Juan Lacaze leunt sterk op de enige fabriek die dus nu – na honderd jaar – gaat sluiten. Al eerder sloten de textielfabrieken de poorten. ,,Die dreun komt hard aan”, zegt inwoonster Raquel Nusspaumer. In het stadje hangen overal spandoeken tegen de gedwongen sluiting. De vakbonden, van oudsher sterk in het land, maken overuren. Maar de fabriek ligt stil. Niemand rijdt meer het terrein op. ,,Jose werkte vroeger in de textielfabrieken hier en in de avonduren volgde hij een middelbare-schoolopleiding die hij overigens niet afmaakte”, zegt Leticia Collazo, ook afkomstig uit Juan Lacaze en die een groot bewonderaar is van de zanger. ,,Hij was een begaafde leerling maar moest op 14-jarige leeftijd van school om te werken in de fabriek.”

 

Aan de Rio de la Plata, de grote rivier die Uruguay scheidt van Argentinië, liggen de fabrieken aan het water. Het is uitgestorven. Honden aan kettingen blaffen wild als wij het terrein oplopen. Aan de muren hangen grote tekeningen met teksten; een kleurige wandschildering springt in het oog: een portret van Jose Carbajal met een grote vis onder zijn arm. In de hoek van het terrein staat een borstbeeld van Carbajal met een gitaar op schoot. ,,Dat is te lelijk voor woorden”, merkt Nusspaumer op. Zij troont ons mee naar een nieuw kunstwerk dat aan de rand van het stadje staat. ,,Spelende kinderen”, zegt ze die verwijzen naar zijn bekende lied Pantalon Cortito . De inwoners zijn duidelijk trots op hun stadgenoot.

El Sabelero

,,Zijn bijnaam luidt El Sabelero, en dat betekent visser van de sabalo”, legt Leticia Collazo uit. ,,Sabalo is een modderige zoetwatervis hier in de rivier, niet echt smakelijk.” Maar Jose koesterde zijn bijnaam; hij was trots op zijn geboorteplaats en haar inwoners. ,,Hij heeft hier een gelukkige jeugd gehad”, vult Nusspaumer aan. Beide dames geven literatuurles in de stad Colonia, niet ver van Juan Lacaze, en maakten een studie van de liederen van hun beroemde inwoner. ,,Het is geen biografisch boek maar meer een analyse van de poëzie in de liederen van Carbajal.” Want dat hij een groot dichter is staat voor de dames vast. ,,Toen hij voor de eerste keer terugkwam na zijn ballingschap uit Europa en terugkeerde naar Juan Lacaze gaf hij een optreden.” In het verenigingsgebouw aan de hoofdstraat luisterden zo’n vierduizend mensen naar zijn voordracht. ,,Hij had niet echt een heel goede stem maar was wel volstrekt authentiek; zijn liederen kwamen recht uit zijn hart”, aldus Nusspaumer. ,,Hij zong bevlogen over de rivier, het strand, zijn ouders, de fabriek, de planten en de duinen, de liefde en de dood.” Carbajal kreeg vele (inter)nationale prijzen en onderscheidingen voor zijn werk.

Hij schreef twee liedjes over de dood. ,,Zijn broer Ariel pleegde zelfmoord op jonge leeftijd na een depressie door een ongelukkige relatie; hij schoot zichzelf een kogel door zijn hoofd.” In het liedje No te vayas Pedro veranderde hij de naam van Ariel in Pedro om zijn moeder niet al te veel te belasten met deze gebeurtenis”, zegt Leticia. Ook later kreeg Jose te maken met de dood: hij verloor zijn dochter Emeliana in 1982 en in 2008 verdronk zijn oudste dochter Susanna (uit een eerder huwelijk) in een koude winternacht in Amsterdam. De eerste gebeurtenis bezingt hij in het lied La Muerte , een klassieker in Uruguay.

Het zijn liederen over liefde en verlangen en alle schakeringen daartussen, over ballingschap en het verzet en over de onbezorgde kindertijd.

 

Suarez

Het beroemdste lied is Pantalon Cortito , over kinderen en over de kracht van de jeugd. De voetballer Luis Suarez trok elke ochtend met dit lied op zijn koptelefoon naar het trainingsveld van FC Groningen zonder te weten dat zijn landgenoot in de stad woonde. Pas later kwam hij in contact met El Sabalero en ze raakten bevriend. ,,Jose had wat met voetballers, hij kwam zelf uit een arbeidersmilieu.” Er zijn tv-beelden van Suarez met Carbajal. ,,Toen Suarez bij FC Groningen speelde zat Jose op de tribune en na afloop van de wedstrijd gooide Luis altijd de bloemen naar Jose”, aldus Van Haastrecht.

Vlak voor zijn dood in 2010 presenteerde Jose Carbajal in een eenmalig concert in Teatro Solis in Montevideo al zijn liedjes met een lange persoonlijke introductie onder de titel: de geschiedenis van mijn liederen. Geluidsman Daniel Blanco, die het concert opnam, beschikt nog over de originele tape met beeld en geluid.

,,Ik hoorde het bericht over de dood van mijn man op mijn kamer op de universiteit van Groningen. Ik schreeuwde het uit!”, herinnert Anke van Haastrecht de gebeurtenis in 2010. Het gezin haastte zich naar Montevideo. ,,Toen de kinderen en ik het mortuarium bezochten was de toenmalige president Pepe Mujica aanwezig. Hij was ook bij de herdenkingsdienst in het stadion van Montevideo en bij de stille tocht in Juan Lacazewas.” De familie strooide de as uit aan het groene strand van de Rio del la Plata, Jose’s meest geliefde plek.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
menu