Onmacht, stress en stank. Borgercompagnie zucht onder biovergister. 'Met kennis van nu had nooit vergunning afgegeven mogen worden'

Een gevoel van onmacht bekruipt burgers wanneer er door hogerhand dingen veranderen die het woongenot vergallen. In Borgercompagnie geloofden omwonenden indertijd de toezeggingen. Toch is de stressopwekkende stank van de vergister van Dankers Bio Energy al vijftien jaar niet te harden. Maar probeer daartegen nu nog maar eens iets te doen...

In Borgercompagnie weten zo’n twintig huishoudens mee te praten over de onmacht om gedane zaken een keer te laten nemen. Zij weten hoe het voelt om niet te worden gehoord of niet begrepen. Omwonenden van Dankers’ biovergister ervaren al jarenlang overlast, die zich uit in uiteenlopende klachten. Aanhoudende stress als gevolg van een doorlopende stankoverlast is aannemelijk, maar directe gezondheidsschade is niet aantoonbaar.

Borgercompagnie is een veenkoloniaal lintdorp zoals er meerdere verspreid liggen in de zuidoosthoek van Groningen en Drenthe. Dorpen als drempels in het open landschap. Aan weerszijden van de weg huizen met daarachter open bouwland. Dalgrond, waar eens het veen metershoog bovenop lag. Dorpen waar mensen elkaar in de regel niet in de weg zitten.

Leven en laten leven is hier het motto, maar soms bedriegt de schijn van de plattelandsidylle. Voor de één stinkt een bedrijf, voor een ander ruikt het naar geld.

De stank van de biovergister gaat in de muren zitten

In de Veenkoloniën waait het meestal. De overlast voor omwonenden van Dankers’ mestvergister is het grootst bij de windrichtingen waarin ‘oost’ voorkomt, of wanneer het toch een keer niet waait want dan hangt de stank als een paraplu over de huizen. Een smerige geur die in de beleving van omwonenden in de muren gaat zitten. Dan proeven zij de stank. Een branderige, zure lucht die neerslaat op de tong. Dat is nog los van de weeë, zoetige lucht van de openliggende sleufsilo’s en de stank van het drogen van het zogeheten digestaat , het restproduct. ,,Als de kleinkinderen op bezoek komen, vragen ze: ‘Opa, waarom stinkt het hier zo?’’’

Na tien jaar in de geurellende vinden huishoudens in de directe omgeving van de mestvergister het moeilijk om nog in een voor hun goede afloop te geloven: het verdwijnen van de stinkende installatie uit het lint van Borgercompagnie. Deze omwonenden voelen zich machteloos, niet gehoord. Niet door de gemeente Veendam als vergunningverlener, niet door het grootste deel van de gemeenteraad als (ook) hun belangenbehartiger, en niet door exploitant Dankers.

De omwonenden willen niet met hun naam in de krant. Dat voelt niet veilig. Toch willen ze het verhaal vertellen over de machteloosheid die zij ervaren. De onmacht om iets in hun voordeel te veranderen.

Omwonenden weggezet als zeurders

Bij het vergunnen van de mestvergister, vijftien jaar geleden, hebben de omwonenden bewust geen bezwaar gemaakt. ,,Ons is destijds verzekerd door de initiatiefnemers van het bedrijf en de gemeente Veendam dat er geen overlast zou zijn in de vorm van stank en/of geluid. Ook in de vergunningaanvraag staat heel duidelijk dat er geen sprake is van geur- en/of geluidhinder. Wij hebben dit zelf in goed vertrouwen laten gebeuren.’’

Na de ingebruikname van de mestvergister bleek dat de buurt daar wel degelijk overlast van ondervond. ,,De ervaren overlast zou tijdelijk zijn’’, blikken de omwonenden terug. Zij benaderden met hun klachten de gemeenteraad van Veendam, provincie Groningen en zoeken rechtsbijstand. De Omgevingsdienst Groningen (OGD) wordt in stelling gebracht, maar treedt niet op. Omwonenden voelen zich buitenspel gezet. ,,Klagers werden eerst wel gehoord, maar al snel weggezet als zeurders die het bedrijf kapot wilden maken.’’

Twee jaar geleden merkte de Veendammer wethouder Henk-Jan Schmaal in de gemeenteraad op dat ‘met de kennis van nu nooit een vergunning afgegeven had mogen worden’. Zijn woorden zijn en worden in de jaren daarna door meerdere mensen binnen de gemeentepolitiek herhaald.

Uitspraak Raad van State sorteert geen enkel effect

In september 2018 stonden de gemeente Veendam en Dankers voor de Raad van State. De gemeente vond dat Dankers niet genoeg deed tegen stankoverlast en legde een dwangsom van 25.000 euro op. De advocaat van Dankers betoogde dat zijn cliënten juist flink hadden geïnvesteerd in gaswassers, ventilatoren en afzuigsystemen. De RvS gaf beide partijen drie maanden de tijd om gezamenlijk een oplossing te vinden.

Volgens omwonenden hebben de maatregelen destijds geen enkel effect gehad op het verminderen van de overlast. ,,In het verleden gemaakte fouten worden niet hersteld, maar gelegaliseerd. In plaats van op haar schreden terug te keren, gaat de gemeente voort op de ingeslagen weg.’’

Omwonenden willen dat de bedrijfsactiviteiten worden verplaatst. Weg uit het lint van Borgercompagnie. ,,Een dergelijke activiteit op zo’n grote schaal hoort op een industrieterrein. De agrarische activiteiten kunnen blijven, maar de vergistings- en droogactiviteiten moeten naar elders.’’

Onafhankelijk deskundige ziet weinig mogelijkheden voor handhaving

Herman Bröring, hoogleraar bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), vragen we de kwestie te beschouwen als onafhankelijk deskundige. ,,Gesteld dat er een definitieve vergunning is waarvan de voorschriften niet worden overtreden, dan is er geen mogelijkheid om handhavend op te treden’’, zegt Bröring om te beginnen. ,,Een gemeentebestuur kan een vergunning aanpassen of beëindigen, maar moet in dat geval ook rekening houden met de belangen van de vergunninghouder. Dan gaat het om grote, financiële belangen. In dit specifieke geval lijkt het geen juridische kwestie, maar een financieel-politieke afweging.’’

De hoogleraar trekt een parallel met de windmolens van Windpark N33 en de Drentse Monden. ,,Die zijn daar door het rijk neergezet. De gemeenten zijn in dit voorbeeld buitenspel gezet, maar de gevolgen voor omwonenden zijn hetzelfde: zij hebben zich te schikken en er maar mee te leren omgaan. Dan kan een windmolen nog eens worden uitgezet, terwijl het proces in een mestvergister moeilijker te sturen is. Dat kan op een windstille dag niet zo even worden stilgelegd.’’

,,Uitkopen van de mestvergister om zo verplaatsing mogelijk te maken’’, zegt Bröring, ,,is een politieke keuze waaraan een fors prijskaartje hangt. Rijke gemeentes ken ik niet, dus moet er gekozen worden: is de overlast zo erg dat er uitgekocht moet worden, of moet het geld toch naar jeugdzorg?’’

Wat is de gezondheid van omwonenden waard?

De gemeentepolitieke keuze roept de vraag op wat de gezondheid van de omwonenden waard is. Dat zijn de mensen die al bijna een generatielang hun beklag richting de gemeente doen. Zij verwoorden het zo: ,,Hoe komt het dat een gemeente de gezondheid van een kleine twintig huishoudens ondergeschikt maakt aan het belang van ondernemers die daar schijnbaar geen enkele verantwoordelijkheid voor voelen?’’

Daarom vragen we niet vergunningenwethouder Henk-Jan Schmaal (Gemeentebelangen) om een reactie, maar Ans Grimbergen (PvdA) met onder meer ‘leefbaarheid’ in haar portefeuille. De wethouder reageert via woordvoerder Janet Kuntkes. ,,Gezondheid en welbevinden van omwonenden zijn voor ons een belangrijk uitgangspunt.

Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) stelt vast dat de uitstoot van stoffen van Dankers’ mestvergister geen directe gezondheidsschade oplevert. Wel veroorzaakt de aanhoudende geuroverlast stress met de daarbij behorende emoties bij omwonenden. Dat is ook naar voren gekomen in het onderzoek van de GGD naar gezondheidsklachten in de omgeving. Om de situatie in Borgercompagnie op te lossen, de leefbaarheid voor en de gezondheid van omwonenden te verbeteren, is het nodig om fysieke maatregelen te nemen en duidelijke afspraken met Dankers te maken over wat wel en niet acceptabel is.’’

De eerder genoemde gaswassers, ventilatoren en afzuigsystemen hebben volgens de omwonenden geen enkel effect gehad bij het terugdringen van de overlast. Dus hebben door de gemeente ingehuurde experts met Dankers gekeken hoe de stankoverlast wél tot aanvaardbare proporties kan worden teruggebracht. Een 25 meter hoge schoorsteen, alsmede een loods voor de opslag van afval en substraat, moeten die overlast voor omwonenden in de woorden van de gemeente Veendam „substantieel verminderen”.

Woordvoerder Kuntkes: ,,Deze mogelijke oplossing is door experts toegelicht aan omwonenden. Omvang en complexiteit van de aanvraag en de handhaafbaarheid van afspraken met Dankers hebben veel tijd gekost. Zorgvuldigheid is nodig om tot een echt duurzame oplossing te komen. Een en ander heeft er toe geleid dat Dankers op 15 juli 2020 een aanvraag heeft ingediend waarin alle aspecten die hinder veroorzaken – geur, geluid, bedrijfsvoering – zijn meegenomen.’’

De op hun beurt door omwonenden geraadpleegde deskundigen zien geen heil in het oprichten van een schoorsteen en de bouw van een loods voor de opslag van afval en substraat. ,,Die zullen net als de bio-luchtwassers geen eind maken aan de overlast.’’

Ombudsmanachtige vertrouwenspersoon als laatste redmiddel?

,,Het mooiste is wanneer een technische oplossing gevonden kan worden’’, oordeelt Herman Bröring. ,,Lukt dat niet en het gemeentebestuur vindt beëindigen van de vergunning of verplaatsen van het bedrijf te duur, dan blijft de buurt met de gebakken peren zitten. De scheur in het vertrouwen in het gemeentebestuur en de ondernemers wordt alleen maar groter. Dat is in het bijzonder jammer omdat deze omwonenden in het begin juist zoveel vertrouwen hadden in een goede afloop. Zoveel zelfs dat zij destijds hebben afgezien van bezwaar en beroep.’’

Bröring ziet het aanstellen van een onpartijdige vertrouwenspersoon als laatste redmiddel. ,,Een ombudsmanachtige figuur, een buitenstaander, die als er klachten zijn zelf eens gaat kijken en ruiken. Iemand die luistert naar omwonenden, maar ook naar het bedrijf. Vooralsnog kan ik het vanuit juridisch oogpunt alleen zien als een gevalletje pech.”

,,Wij begrijpen heel goed dat niet alle omwonenden er vertrouwen in hebben dat het nu wordt opgelost’’, laat de gemeente Veendam via Kuntkes weten. ,,Dat het vertrouwen is zoekgeraakt na het schenden van de toezeggingen door Dankers bij de start en de uiteindelijke uitspraken van de Raad van State. Met de door experts voorgestelde oplossing hebben wij, gemeente en adviseurs, de overtuiging dat de voorgestelde maatregelen de door omwonenden ervaren overlast terug gaan dringen. Dat duurt lang, zeker met deze hinder, maar er is een oplossing aanstaande.’’

De gemeente Veendam legt binnenkort de herzieningsaanvraag van Dankers ter inzage, zo is de verwachting.

De omwonenden: ,,Ons vertrouwen in het gemeentebestuur en het bedrijf is weg. De enige zekerheid die wij hebben is dat wij de komende jaren weer in de stank zullen zitten en dat de kleinkinderen nog steeds geen antwoord hebben op hun vraag: ‘Opa, waarom stinkt het hier zo?’’’

 

Voor dit verhaal sprak Dagblad van het Noorden behalve met de gemeente Veendam, hoogleraar bestuursrecht Herman Bröring en Paul Bodden, de advocaat van Dankers, ook met vier omwonenden. Zij spreken namens een twintigtal buurtbewoners.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
menu