Rechtbankpresident Daan Keur zelfkritisch bij afscheid

Een aimabel en kundig man. Zo kennen collega’s rechter Daan Keur (65). Toch kreeg het vertrouwen in hem een behoorlijke knauw toen hij rechtbankpresident werd. Te snel dacht Keur de drie noordelijke rechtbanken tot één club samen te kunnen smelten. Hij geeft het ruiterlijk toe bij zijn afscheid. ,,Nee, dat was niet verstandig.’’

ILLUSTRATIE GERRIT GULDENHEMEL

ILLUSTRATIE GERRIT GULDENHEMEL

In een wat onpersoonlijk kantoor op de eerste verdieping van het rechtbankgebouw in Leeuwarden is alles van iedereen. Hier geen persoonlijke snuisterijen, geen familiefoto’s. Het is een van de vele flexplekken op deze verdieping. Ook van de exact 2 meter lange ‘rechtbankbaas’ wordt een flexibele instelling verwacht. Logisch, want hij toert nogal eens heen en weer tussen Groningen, Assen en Leeuwarden en weer terug naar zijn woonplaats Kubaard. Alleen in Groningen heeft de bestuursvoorzitter nog een soort van eigen kantoor.

,,Daar ben ik per saldo natuurlijk het meest. Maar er zitten ook vaak anderen te vergaderen als ik er niet ben. Eén locatie zou op zich voor mij wel heel praktisch zijn, want mijn werk is nu wel heel beweeglijk. In kilometers zou het misschien schelen, ook voor meer collega’s die tussen de rechtbanklocaties op en neer rijden, al zullen anderen, rechters bijvoorbeeld, in veel gevallen weer langer moeten reizen voor zittingen op andere locaties. Maar goed, na de hele locatiediscussie en de uitspraak van het parlement eind november vorig jaar dat er drie volwaardige rechtbanklocaties moesten blijven, hebben we als bestuur gezegd: ‘Oké, dat is het dus. Als dat dan betekent dat we meer kosten moeten maken - en nu heb ik het over meer dan alleen kilometers - dan gaat de rekening ook per kerende post terug naar Den Haag’. Wat dat betreft verwacht ik nog een behoorlijke confrontatie.”

U neemt afscheid maar gaat weer aan de slag als rechter. Weet u al wanneer en waar?

,,Eind augustus ja, maar het is nog niet duidelijk waar. Ik kan wel van alles leuk vinden, maar het hangt ook af van de behoefte binnen de organisatie. Ik zou me bijvoorbeeld best willen inzetten voor vreemdelingenzaken, ook omdat dat aantal volgens alle voorspellingen sterk zal toenemen. Alle rechtsgebieden hebben hun eigen charme, maar mijn persoonlijke voorkeur gaat uit naar het handelsrecht. Het mooie is dat je op dat rechtsgebied juridische kwesties moet oplossen, maar ook relatief veel vrijheid hebt om dingen te regelen. Je stimuleert mensen om er in der minne uit te komen, probeert te analyseren wat partijen werkelijk verdeeld houdt. Aan erfscheidingskwesties tussen buren kan iets heel anders, bijvoorbeeld een ruzie tussen de kinderen, ten grondslag liggen.’’

Het lijkt er op dat u er veel zin in hebt om de toga weer aan te trekken.

,,Dat klopt. Ik wil nog maximaal twee jaar werken in het primaire proces. Daar draait het uiteindelijk om en daar heb ik me de afgelopen twintig jaar als bestuurder ook voor ingezet: de kwaliteit van de rechtspraak overeind houden, ondanks bezuinigingen. Als president van het gerechtshof deed ik er nog regelmatig zittingen bij. Dat was goed te combineren, maar als rechtbankpresident lukte het me niet en als ik eerlijk ben, heb ik dat de afgelopen jaren erg gemist. Je zit als rechter meer zelf aan de knoppen. Het is persoonlijker, aangrijpend vaak ook. Wat dat betreft zien we natuurlijk heel veel ellende en boosheid. Regelmatig zitten mensen te trillen op hun stoelen. Het kan trouwens best zijn dat ik bij een ander gerecht ga werken dan de rechtbank Noord-Nederland. Hier blijf ik in de beleving van de mensen toch een beetje de oud-rechtbankpresident. Voor je het weet krijg je allemaal informele loopjes waarbij ik dan geacht word dingen te zeggen en komt er een soort ruis op de lijn. Ik wil mijn opvolger niet voor de voeten lopen.’’

Door digitalisering van de rechtspraak dreigt de komende jaren - tot 2019 - baanverlies voor de helft van de administratieve krachten. Dat is nogal wat.

,,Er ligt nu een reorganisatieplan dat aan de OR wordt voorgelegd. In september krijgen de mensen bericht of ze in de nieuwe organisatie geplaatst worden of niet. Het is natuurlijk heftig voor degenen die hun baan kwijtraken, dat besef ik heel goed, maar we hebben ook bewust hoog ingezet. Ik heb liever dat het straks meevalt en dat er minder banen verdwijnen dan gedacht, dan dat je de doelstelling in negatieve zin moet bijstellen.’’

Als rechter stond Keur bij collega’s bekend als zeer aimabel, sociaal en kundig. Alom gewaardeerd. Totdat het bestuur halverwege 2014 het eerste plan presenteerde om kantoormedewerkers uit Leeuwarden en Assen in Groningen te huisvesten en de haalbaarheid daarvan te onderzoeken. Een jaar later kwam het landelijke Meerjarenplan voor de Rechtspraak - ontwikkeld door de Raad voor de Rechtspraak en de gerechtsbesturen - waarin Leeuwarden met rust werd gelaten, maar waarin Assen volgens de critici werd uitgekleed. Kantoorpersoneel moest verhuizen naar Groningen en het aantal zittingen werd beperkt. De medewerkers vreesden dat Leeuwarden uiteindelijk hetzelfde lot zou treffen. Zelfs rechters sprongen op de barricades.

Uw populariteit daalde.

,,Dat lijkt een logische gedachte. Al vanaf oktober 2012, toen ik aantrad als waarnemend voorzitter van de toen nog drie afzonderlijke rechtbankbesturen, heb ik gezien welke sporen het fusieproces naliet. Dat was al in 2008 in gang gezet, maar werd pas in juli 2012 door het parlement goedgekeurd. Mensen waren boos, teleurgesteld en ook vaak moe. Zo’n proces behelst toch iets meer dan op papier een nieuwe indeling van de gerechtelijke kaart van Nederland maken. Die drie rechtbanken bestonden al tweehonderd jaar. Dan kun je niet even zeggen dat ze per 1 januari van het volgende jaar een eenheid moeten vormen.’’

,,Tussen Assen en Groningen bestond al wat samenwerking, maar Leeuwarden stond letterlijk en figuurlijk op afstand. Bovendien had Leeuwarden voor de fusie een betere financiële positie dan de andere twee. Medewerkers, ook in Assen en Groningen trouwens, zagen geen noodzaak om veel intensiever samen te werken. Terugkijkend hebben we te weinig oog gehad voor de gevoelens van de mensen bij dit grote veranderingsproces, de enorme hang naar een eigen plek en een eigen identiteit. Als je helemaal opnieuw zou beginnen, zonder rekening te houden met de historie, dan zou je het waarschijnlijk nooit zo indelen, met drie rechtbanklocaties in de drie provinciehoofdsteden.’’

Waar blijkt het nu fysiek uit, dat de drie voormalige rechtbanken één zijn? Overal gratis koffie?

,,Het mag niet meer zo zijn dat mensen die met de rechtbank te maken krijgen, in Leeuwarden anders worden behandeld dan in Groningen. Het gaat daarbij vooral om werkprocessen. Die moet je uniformeren als de buitenwereld last heeft van de verschillen en die waren er op tal van terreinen. Je wil overal dezelfde service bieden. Tja, de koffie, die was inderdaad in Groningen gratis en in Leeuwarden niet. Nou, nu niet meer. Dat is maar een kleinigheid, maar je bent niet voor niets één rechtbank. Ander voorbeeld: de informatieschermen in Leeuwarden zijn prima leesbaar, maar in Groningen mag je wel een toneelkijker meenemen. Dat zijn organisatorische slordigheden.’’

In 2014 gaven de medewerkers van de noordelijke rechtbank het bestuur een 3 als rapportcijfer. Zit er binnenkort weer zo’n cijfer aan te komen?

,,Nou nee, volgend jaar juni komt er weer zo’n meetmoment. Dat cijfer 3 van twee jaar geleden moet ook in de juiste context worden gezien. De rapportcijfers voor álle rechtbankbesturen in het land waren dramatisch laag. Heel vaak een 3 of een 4 en slechts een enkele voldoende. Door de reorganisatie en alle onzekerheid die daar bij kwam kijken, was het vertrouwen van de medewerkers tot een dieptepunt gedaald. Het is een van de belangrijkste gevolgen geweest van de herziening van de gerechtelijke kaart. Gelukkig kregen we een veel hoger cijfer van onze klanten. Van de professionals - zoals advocaten, deurwaarders en officieren van justitie - was 70 procent tevreden tot zeer tevreden over ons functioneren. Bij de rechtzoekenden gold dat zelfs voor 83 procent.”

Afgelopen december leken de meeste rechters in het Noorden geen vertrouwen meer te hebben in u en de rest van het bestuur.

,,Achteraf gezien kun je zeggen dat we ons te veel hebben laten leiden door de enorme financiële taakstelling die we landelijk van het kabinet opgelegd hebben gekregen. Al per 2016 moesten we beginnen met een structurele bezuiniging van 9 procent op het budget. Dan hebben we het over 100 miljoen euro op een totaalbudget van 950 miljoen. Dat kan en wil de rechtspraak niet opbrengen.’’

Toch lijkt het er niet op dat het gerechtsbestuur de hakken in het zand heeft gezet, zoals de medewerkers deden.

,,Met het Meerjarenplan hebben we willen laten zien dat zo’n bezuiniging veel te fors is. We hebben daarin zelfs extra geld gevraagd. Tegelijkertijd ontkom je er niet aan om dan ook kritisch naar de eigen organisatie te kijken om te bezien welke besparingen wel mogelijk zijn, op huisvesting bijvoorbeeld. Er was veel leegstand. De Raad voor de Rechtspraak en de gerechtsbesturen presenteerden de achter de schermen voorbereide plannen enkele weken voor Prinsjesdag 2015 om maximale druk op de politiek uit te kunnen oefenen. Daarmee gaven we onszelf ook maar een paar weken de tijd voor in- en externe consultatie.’’

,,Nu zeg ik: nee, dat was niet verstandig. We hadden beter een jaar uitstel kunnen eisen van de bezuiniging. En in plaats van één, hadden we beter drie varianten kunnen presenteren om daarover vervolgens in gesprek te gaan met collega’s. Toen we het plan naar buiten brachten, wisten we dat het commotie zou geven, maar op deze schaal waren we niet voorbereid. Je werkte altijd samen met je mensen en ineens stond je tegenover elkaar. De toon was hard. Als ik de commentaren van rechters in de krant las dacht ik: sjongejongejonge. We hebben heel veel mensen heel boos gemaakt en zijn daarom alleen al niet in staat geweest om de achterliggende gedachten en motieven duidelijk te maken.”

Heeft u daar last van gehad?

,,Natuurlijk heeft me dat geraakt. Ik heb er vorig jaar nachten van wakker gelegen. We stonden onder enorme druk. Mijn familie werd er zelfs op aangesproken. Dat was totaal iets nieuws. Inmiddels gaat het weer beter, maar het was de afgelopen jaren heel moeilijk om mijn taak te zien als ‘het is maar werk’. Dat komt vooral door de psychische druk die je voelt, maar ook doordat je tegenwoordig dag en nacht bereikbaar bent door iPads en mobiele telefoons. Dat je een appje krijgt om 12 uur ’s avonds en dan gewoon weer dingen gaat uitzoeken.’’

,,Mijn vrouw heeft me destijds meermalen gewaarschuwd dat het ten koste kan gaan van mijn gezondheid. In 2011 werd ik al eens in het ziekenhuis opgenomen vanwege een longembolie. Ik kon de trappen niet meer opkomen. Die dingen spelen natuurlijk ook door je hoofd als je onder grote druk staat. Klussen aan mijn huis had ik al een hele tijd niet gedaan. Ik was er gewoon te moe voor. Soms lukt het wel hoor, om mijn werk achter me te laten. Tijdens korte vakanties of als ik op een prachtige zondagmiddag met mijn kleinkinderen speel. Gelukkig is de rust nu wel weer teruggekeerd, maar het blijft een broos evenwicht.”

Welk cijfer zou u zichzelf dan geven, voor uw 3,5 jaar als rechtbankpresident?

,,Zoiets kan ik echt niet over mezelf zeggen, dat zullen anderen moeten doen. Maar ik kan in ieder geval zeggen dat ik, naar eer en geweten, hard heb gewerkt om het bewustzijn te creëren dat we één organisatie zijn. Het zit nog niet zo bij mensen in het hart, maar men is er inmiddels wel van doordrongen en er wordt ook meer naar gehandeld. Als ik daaraan heb bijgedragen ben ik tevreden, al is het met vallen en opstaan gegaan en is er nog veel werk te doen. Wat ik heb overschat, is de snelheid waarmee zo’n operatie kan worden uitgevoerd. Het is duidelijk dat we als bestuur te ver voor de muziek heb uitgelopen.”

Hoe ziet u de toekomst van de noordelijke rechtbank?

,,Gerechtsgebouwen zullen altijd nodig zijn, maar het aantal mensen dat op de verschillende locaties komt te werken, zal flink kleiner worden. Dat komt onder meer door de digitalisering, maar het kan ook komen door lagere instroom van zaken, onder meer door de daling van de geregistreerde criminaliteit. Op de korte termijn voorzie ik, zoals ik eerder al zei, een confrontatie met politiek Den Haag over de meerjarenbegroting. Ik heb daar geen gerust gevoel over. De consequentie van minder geld voor de rechtspraak zal zijn dat de wachttijden in de rechtbanken flink zullen oplopen omdat we geen concessies aan de kwaliteit willen doen. De burger wordt er dan de dupe van.”

Welke tip wilt u meegeven aan uw opvolger?

,,Betrek de mensen bij de besluitvorming, doe het vanuit participatie. Daarmee zijn we inmiddels op alle beleidsonderdelen begonnen en het werkt goed. Het zou me niet verbazen dat de locatiediscussie in de toekomst opnieuw gevoerd gaat worden. Dat is al zo sinds 1838. Maar die discussie ligt zo gevoelig. De politiek heeft die eind vorig jaar naar zich toe getrokken, dus dan moet de politiek dat verder ook maar regelen.”

Volwaardige rechtbanken

Daan Keur is de eerste president van rechtbank Noord-Nederland, het resultaat van de fusie op 1 januari 2014 van de onafhankelijke rechtbanken Leeuwarden, Groningen en Assen. In september 2014 haalde hij zich de woede van het personeel van de rechtbanken en de Friese en Drentse politiek op de hals, met de bekendmaking van het idee om kantoorpersoneel uit Leeuwarden en Assen onder te brengen in Groningen.

Een jaar later volgde een tweede plan, waarin Leeuwarden werd gespaard. In november 2015 veegde de Tweede Kamer het plan van tafel: alle drie de provinciehoofdsteden moeten volwaardige rechtbanken houden. Twee maanden geleden maakte Keur bekend te stoppen als president. Per 1 augustus pakt hij zijn oude beroep van rechter weer op. Na de zomer wordt ook zijn opvolger bekend als president van de rechtbank Noord-Nederland. De eerste ronde gesprekken heeft nog geen nieuwe kandidaat opgeleverd.

Paspoort

Naam Daan Keur (1951, Amsterdam)

Woonplaats Kubaard

Burgerlijke staat: gehuwd, drie kinderen, vier kleinkinderen

Studie en opleiding Preadinus Gymnasium Groningen (1970); rechtenstudie Rijksuniversiteit Groningen (1977); Europees recht, Europa College Brugge (1978), diverse cursussen en (management)trainingen. Rechtbank Noord-Nederland: voorzitter gerechtsbestuur (1 januari 2013 - heden); waarnemend voorzitter gerechtsbesturen rechtbanken Assen, Groningen en Leeuwarden (1 oktober 2012 - 1 januari 2013). Rechtbank Leeuwarden: rechter in diverse sectoren (1986 - 2005), vice-president (vanaf 1995). Gerechtshof: voorzitter gerechtsbestuur (2008 - 2012); voorzitter sector civiel en belasting (2007 - 2008); raadsheer in sector civiel en belasting (2005 - 2007)

Nevenfuncties: voorzitter klachtencommissie Extramuraal Medisch Specialisten te Zeist (lopend); lid raad van toezicht Zorggroep Tellens Bolsward (2012-2015), secretaris stichting Windenergie Kubaard (2011 - 2015)

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
menu