Zes vragen over stikstof (en waarom het nu zo'n probleem is)

De landbouw zorgt voor veel stikstofuitstoot door de ammoniak in de mest van dieren. FOTO ANP

We moeten maximaal 100 rijden op de snelweg, adviseert de Groningse oud-minister Johan Remkes. De stikstofproblematiek heeft bovendien grote gevolgen voor de woningbouw, de landbouw en de aanleg van nieuwe snelwegen. Waarom is het plotseling zo’n probleem?

1. Wat is stikstof eigenlijk?

Stikstof is een gas - zonder kleur, geur en smaak - en alom aanwezig. De stof wordt zo genoemd omdat mensen en dieren stikken als ze in een ruimte zijn met enkel deze stof. Toch bestaat zo’n 78 procent van de lucht uit stikstof. Dat we kunnen ademen, komt door de 20 procent zuurstof en waterstof in de lucht.

2. Er is dus altijd al veel stikstof om ons heen. Waarom is het nu ineens een probleem?

Door toedoen van de mens komt er steeds meer stikstof in de natuur. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de verbranding van fossiele brandstoffen. Met name dieselauto’s scheiden veel stikstof uit. Ook de industrie blaast stikstof de lucht in, al is dat wel minder dan in het verleden doordat er zogeheten NOx-filters zijn geplaatst.

Daarnaast ontstaat veel stikstof in de landbouw, in 2017 veertig procent van het totaal. Ammoniak, een belangrijk onderdeel van kunstmest en veelvuldig voorkomend in gewone mest, is een verbinding van stikstof en waterstof. De stikstof in de (kunst)mest verdampt in de lucht en slaat dan neer in natuurgebieden of sijpelt via de bodem en het grondwater weg uit landbouwgebied.

In vergelijking met andere landen stoot Nederland veel stikstof uit. Dat komt doordat we in een dichtbevolkt land leven met veel verkeer en veel intensieve landbouw.

3. Waarom is dat zo erg?

De stikstof die wordt veroorzaakt door de industrie, de landbouw en het verkeer is reactief. En dat is een probleem. Van nature komt er slechts een kleine hoeveelheid reactief stikstof voor in de bodem. Het ontstaat op natuurlijke wijze door bliksem (door de plotselinge hoge temperatuur in de lucht ontstaat een chemisch proces) en door bacteriën in de grond die de stikstof omzetten naar de reactieve vorm.

Reactief stikstof bevordert de groei van planten. Als er veel stikstof in de bodem zit, groeien planten als bramenstruiken en brandnetels in hoog tempo. Ze verdrukken planten die juist gedijen op voedselarme grond. Schrale heide wordt bijvoorbeeld overgenomen door grasland. Sommige dieren kunnen daar nauwelijks voedsel vinden. Zij zullen verdwijnen.

De problemen door stikstof zijn dan ook vooral funest voor de zogeheten Natura2000-gebieden, natuurgebieden waarin bepaalde dieren en planten extra worden beschermd voor het behoud van de biodiversiteit.

4. Wat kunnen we doen tegen die overdaad aan stikstof?

Schrale natuur, zoals heide, kan worden teruggebracht door de bovenste laag grond weg te halen. Een andere optie is om het grondwater te verhogen waardoor de grond minder verzuurt.

Op de lange termijn is het terugdringen van de uitstoot van stikstof de beste methode. Door bijvoorbeeld over te gaan op duurzamere manieren van vervoer, het gebruik van kunstmest terug te dringen en de veestapel te verkleinen.

De overheid lanceerde in 2015 het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Daarbij werd aan de ene kant gewerkt aan het terugdringen van de uitstoot van stikstof, bijvoorbeeld met luchtwassers voor boerderijen, en anderzijds door subsidies te geven voor natuurherstel.

5. De overheid heeft dus een oplossing. Dat is niet genoeg?

Nee. De plannen en de praktijk blijken uit elkaar te lopen. De hoeveelheid uitgestoten stikstof wordt weliswaar teruggedrongen maar het gaat te traag. De overheid loste dit op door naar de toekomst te kijken. Er is nu misschien extra uitstoot door de verbreding van een snelweg maar als we straks allemaal in een elektrische auto rijden, is dat niet meer het geval.

Deze redenering is in strijd met Europese regels, oordeelde de Raad van State in mei. Projecten mogen alleen doorgaan als vooraf duidelijk is hoe de extra uitstoot van stikstof wordt gecompenseerd.

Die uitspraak legde een bom onder allerlei projecten als het verbreden van snelwegen of de bouw van woonwijken in de buurt van natuurgebieden. Een nieuwe varkensstal mag nog wel, maar dan moet er compensatie zijn, zoals de sluiting van een ander boerenbedrijf of de aanleg van nieuwe natuur.

6. Hoe moet het nu verder?

Maximaal 100 kilometer per uur rijden op de snelweg. Dat is een van de adviezen van een commissie onder leiding van de Groningse oud-minister Johan Remkes, die in opdracht van de overheid de opties op een rij heeft gezet. Als auto’s minder hard rijden, stoten ze minder stikstof uit. De snelheid kan overal omlaag, of alleen op wegen in de buurt van natuurgebieden.

De commissie Remkes ziet ook een oplossing in het opkopen van verouderde boerenbedrijven door de provincies. Door hun uitstoot weg te nemen, ontstaat ruimte voor nieuwe landbouwinitiatieven.

De industrie en de bouw moeten volgens Remkes ook meewerken. Zij kunnen minder stikstof uitstoten door innovatieve technieken te gebruiken. Provincies moeten op korte termijn in beeld brengen welke industriële bedrijven een negatieve invloed hebben, vindt Remkes.

Kijk naar Johan Remkes die vertelt over zijn advies ->

Nieuws

Meest gelezen

menu