Klimaatactivisten raken fundament van democratie. Er is een risico dat ze zich op gevaarlijk terrein gaan begeven | opinie

'De klimaatactivisten van Extinction Rebellion halen alles uit de kast om rampzalige opwarming van de aarde te voorkomen.' Foto: Anton Kappers

We zijn in Nederland doorgaans tolerant ten opzichte van protestacties, stelt Rimmer Mulder. Maar we moeten volgens hem niet vergeten dat het makkelijk mis kan gaan als een minderheid de meerderheid haar wil op wil leggen.
Lees meer over
Opinie

De Nederlanders staan in doorsnee nogal tolerant tegenover acties die behoorlijk ontwrichtend zijn. Als er stakingen in het openbaar vervoer worden aangekondigd, leidt dat nooit tot oploopjes van boze reizigers bij de vakbondsgebouwen.

Toen verongelijkte boeren in 2019 met hun trekkers de wegen verstopten, werd het fileleed met gelatenheid ondergaan. Er was zelfs enig begrip voor de acties. En dat in een land dat vaak vooral bewoond lijkt door grote ego’s en opgewonden standjes.

Het kan zijn dat mensen die geregeld het openbaar vervoer gebruiken, al zo gewend zijn aan treinen en bussen die te laat of zelfs helemaal niet rijden, dat ze zich er niet meer druk om maken. Ze schikken zich in het ongemak, of het nu komt door bevroren wissels of stakend personeel. En wie dagelijks met de auto de weg opgaat, staat wel vaker in een file.

Begripvolle grondhouding

We kunnen er ook een positieve draai aan geven en vaststellen dat het recht om actie te voeren en te demonstreren in ons land breed wordt gedragen. Kijk eens hoeveel ruimte we geven aan onze medeburgers om van hun ongenoegen en boosheid te laten blijken. Heel mooi, zo’n ruimhartige en begripvolle grondhouding.

Toch is het verstandig kritisch te kijken naar de middelen en motieven van mensen en organisaties die zich zo krachtig in het publieke debat melden. De maatschappelijke kosten kunnen enorm oplopen en veel acties ondermijnen een fundament van de democratie. Dat is het beginsel dat eenmaal rechtmatig genomen besluiten worden geaccepteerd en dat iedereen zich ernaar gedraagt.’

Een veel gebruikte naam voor acties die tegen de wet ingaan, is ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’. Het klinkt bijna kinderlijk onschuldig maar in de praktijk kunnen die ‘ongehoorzame burgers’ harde, gewelddadige activisten zijn.

In de jaren zeventig had de overheid veel te stellen met de krakersbeweging. Die begon vrij onschuldig. Veelal jonge mensen trokken in panden die al langer leeg stonden. Illegaal, maar er was begrip voor. Zonde toch dat ruime gebouwen en woningen soms jaren leeg stonden terwijl er een schreeuwend gebrek aan woonruimte was?

Gevaarlijk terrein

Het beeld kantelde toen eigenaren het bezit van hun rechtmatig eigendom opeisten. Krakers weigerden hun panden te ontruimen. Rechtelijke bevelen werden genegeerd. In een rechtsstaat is het dan uiteindelijk onvermijdelijk de politie, de sterke arm van de overheid, in te schakelen.

Toen bleek dat de radicale krakers geweld bepaald niet schuwden. Ze barricadeerden de gekraakte panden en bekogelden de politie met van alles wat voor handen was. Levensgevaarlijk! Amsterdam beleefde enkele legendarische veldslagen met krakers waarbij zelfs het leger werd ingezet.

Het kan gemakkelijk misgaan als het motief voor de actie of demonstratie verdergaat dan de behoefte een mening of een bezwaar kracht bij te zetten. Dan komen de actievoerders op een voor de democratie en rechtsstaat gevaarlijk terrein. Dan probeert de van het eigen gelijk bezeten minderheid de meerderheid haar wil op te leggen.

Gevarenzone

De klimaatactivisten van Extinction Rebellion zitten al in die gevarenzone. Ze halen alles uit de kast om rampzalige opwarming van de aarde te voorkomen. Ze blokkeren kruispunten, bezetten kantoren en hebben aangekondigd om op 11 maart de Afsluitdijk op te eisen.

Daarbij gaat het niet alleen om aanscherping of versnelling van beleid (waar veel voor te zeggen is) maar om gedragsverandering: „Wij burgers moeten snappen dat de mensheid alleen te redden is als we heel anders gaan leven. Het lukt de overheid kennelijk niet dat bij jullie tussen de oren te krijgen, daarom gaan wij van Extinction dat doen. Blijven tanken bij Shell? Dan gaan wij boorinstallaties saboteren zodat er straks helemaal geen benzine of diesel meer is.”

Rimmer Mulder is oud-hoofdredacteur van de Leeuwarder Courant