Opinie: Moet het tbs-systeem op de schop?

De Van Mesdagkliniek in Groningen. Foto Archief DvhN

Nederland mag best trots zijn op de unieke tbs-maatregel, maar tbs werkt lang niet altijd goed en is soms zelfs ineffectief en onrechtvaardig.

Mijmerend vanuit mijn nieuwe kantoor aan de Hereweg in Groningen, zie ik in de verte de hoge en zware muren van de tbs-kliniek Van Mesdag liggen. Het verschil is groot: ik geniet dagelijks een mooie en belangrijke vrijheid en kan gaan en staan waar ik wil, de tbs-patiënten in de Van Mesdag worden ernstig in hun vrijheid beperkt en voor hun blijft soms jarenlang of zelfs levenslang de buitendeur gesloten. Natuurlijk hebben de patiënten niet voor zweetvoeten of diefstal van een pak suiker een terbeschikkingstelling (tbs) gekregen, maar de zwaarte van de maatregel van tbs moet niet worden onderschat. De maatregel wordt vaak voor onbepaalde tijd opgelegd en de dwangverpleging is ronduit stevig te noemen.

Schrikbeeld

Voor de verdachte is de maatregel van tbs een waar schrikbeeld. De gemiddelde behandelingsduur is nu circa acht jaar en kost naar schatting 1,5 miljoen euro per tbs’er. Dus zowel van de tbs’er als van de samenleving wordt met de tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel het nodige gevraagd.

Ondanks het feit dat ik trots ben dat ons landje (als een van de weinigen in de wereld) zo’n bijzondere tbs-maatregel kent, adviseer ik mijn cliënten lang niet altijd om mee te werken aan een tbs-onderzoek. En ondanks het feit dat ik weet dat de tbs over het algemeen helpt en effectief is, kan ik toch niet altijd de tbs aanbevelen. Ik weet dat dit paradoxaal klinkt en zal het uitleggen. Ik benoem drie belangrijke redenen waarom de tbs niet altijd goed werkt en soms ineffectief en onrechtvaardig is:

Onrechtvaardig

1. Allereerst wordt tbs nu te makkelijk en snel (ook voor relatief lichte misdrijven) opgelegd. Met Wim Anker heb ik tijdens een symposium ervoor gepleit om alleen bij heel zware misdrijven tbs op te leggen. Dat iemand voor bijvoorbeeld bedreiging levenslang tbs kan krijgen is onrechtvaardig en disproportioneel. Bovendien is tbs daarvoor te duur. Bedacht moet worden dat er meer dan twintig andere strafrechtelijke titels zijn om iemand verplicht te laten behandelen, dus de tbs moet terughoudender worden opgelegd en dient een ultimum remedium te zijn. Daarbij vind ik dat menselijke ellende thuishoort in de GGZ en niet (te lang) in de tbs. Psychiatrische patiënten die een delict plegen moeten – met een passende zorgmachtiging - sneller worden geplaatst in de GGZ. Schizofrene patiënten worden bijvoorbeeld veel sneller en makkelijker in de tbs geplaatst dan gevaarlijke recidiverende daders met een antisociale stoornis die strategisch ontkennen of niet meewerken. Dat is onbevredigend en onrechtvaardig.

Grillig en onvoorspelbaar

2. De tbs mag dan een bijzondere maatregel zijn en de bedoelingen goed, dat betekent nog niet dat de tenuitvoerlegging van de maatregel rechtvaardig en doelmatig verloopt. Er gaat nog veel mis tijdens de behandeling. Er zijn helaas te weinig goed gekwalificeerde mensen in de tbs-klinieken. Regelmatig te jong en onervaren. Vergeet bovendien niet: de (forensische) psychiatrie is geen harde wetenschap en een behandeling blijft te allen tijde een persoonlijke en onvermijdelijke subjectieve aanpak en verzorging door de behandelaars. Het blijft mensenwerk en de behandeling is soms grillig en onvoorspelbaar. Ik heb zo vaak meegemaakt dat een patiënt in de ene kliniek helemaal vastloopt en afgeschreven wordt, terwijl hij in een andere kliniek (na een overplaatsing) ineens floreert en succesvol en rap de tbs weet af te ronden. En natuurlijk is het ook niet bevorderlijk als een patiënt in een paar jaar tijd tien verschillende behandelaars krijgt die soms allemaal een eigen visie hebben en een nieuwe diagnose stellen. Het is door personeelstekorten, bezuinigingen, wachtlijsten en vele wisselingen helaas aan de orde van de dag. De tbs duurt daardoor vaak onnodig lang en dat is voor de tbs’er oneerlijk en voor de samenleving kostbaar.

Politieke bemoeienis

3. Wat de tenuitvoerlegging van de tbs tenslotte ook herhaaldelijk oneerlijk en onredelijk maakt, is het feit dat de maatregel vanuit Den Haag wordt aangestuurd. De minister beslist over wel of geen verlof en de minister bepaalt het budget. Dit werkt nodeloos vertragend en subjectief. Afgelopen maand heeft de minister nog een kort geding tegen tien tbs-klinieken verloren en werd door de rechter bepaald dat het budget onvoldoende was voor een gedwongen behandeling. Je kunt iemand niet voor 75 procent behandelen; zo iemand kan juist een gevaar opleveren voor de samenleving. Bovendien is door emotiepolitiek na incidenten veel kapotgemaakt in de tbs. Er zijn in Den Haag na incidenten veel kortzichtige en onzinnige regels ingevoerd. Enkel ingegeven door opportunistische overwegingen en de wetenschap dat angst voor criminaliteit en tbs hoog scoort in de samenleving. Dat met veel regels juist het tegenovergestelde en vaak een schijnveiligheid is gerealiseerd, heeft de politiek totaal niet gedeerd.

Ongepast

Zolang een goedbedoelde tbs-maatregel gezien bovengenoemde omstandigheden niet rechtvaardig en bekwaam kan worden uitgevoerd, moet de maatregel kritisch beschouwd en minder vaak opgelegd worden. Sowieso is een jubelstemming over de tbs ongepast. Zeker als je ziet wat het allemaal moet kosten…


Mr. N.A. (Niek) Heidanus is verbonden aan FORUM Advocaten & Rechtsanwalt te Groningen. Tbs staat 26 februari centraal bij de Publieksacademie voor de rechtspraak in het Academiegebouw in Groningen. De bijeenkomst is uitverkocht.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Opinie
menu