De stikstof uit de landbouw maar laten voor wat het is omdat de natuur zelf ook stikstof veroorzaakt? Dat is de omgekeerde wereld | opinie

De boeren voeren opnieuw actie tegen het stikstofbeleid van het kabinet, 7 juli 2021. Foto: ROB ENGELAAR

Volgens Jaap Majoor is het stikstofprobleem niet de schuld van de boeren, want natuurgebieden produceren zelf veel meer stikstof. In een reactie stelt Ruud Hendriks dat stikstof uit de natuur niet de ‘schuld’ is van de bossen zelf, maar (mede) van de landbouw.

In het opiniestuk ‘Heeft onze overheid wel een visie?’ ( DvhN , 06-07) gaat Jaap Majoor in op de constatering van Agrifacts dat er veel stikstof uit natuurgebieden vrijkomt die nergens wordt benoemd, maar groter kan zijn dan de depositie (de neerslag van luchtverontreinigende stoffen in onze omgeving) door landbouw.

Het is inderdaad niet normaal dat er veel stikstof uit natuur vrijkomt. Juist ons diepe grondwater is zo schoon omdat het ooit onder ongestoorde natuur ontstond.

Dat nu veel stikstof kan vrijkomen ligt niet aan de natuur. Agrifacts heeft gelijk dat er veel stikstof in natuurbodems zit zoals in de mulchlaag in het bos, of in de veengebieden. Die is daar in de loop der lange tijd in terechtgekomen en blijft ook vastliggen zolang het systeem stabiel is. Hoe ouder de systemen zijn, hoe meer stikstof erin kan zitten.

Bacteriën, onweer of vlinderbloemigen

Natuurgebieden ‘stapelen’ onder normale omstandigheden jaarlijks wat stikstof via vrijlevende stikstofbindende bacteriën, onweer of vlinderbloemigen. In het jaarritme van de natuur wordt door vertering jaarlijks tussen een paar kilo (heide) tot 70 kilo (bos) per hectare vrijgemaakt. De stikstof die daarbij vrijkomt wordt door de vegetatie weer opgenomen.

Er zullen altijd wat verliezen zijn, stikstof is een beweeglijk element, maar dit verlies is zeer beperkt. De normale stikstofverliezen van de natuur zijn niet belastend voor grond- en oppervlaktewater; daarom is het diepe en oude grondwater ook zo schoon.

Natuurbodems blijken nu door onbalans overmatig stikstof vrij te maken. Een belangrijke verstorende factor is daling van het grondwaterniveau. Daardoor komt er meer lucht in de bodem van nattere gebieden (beekdalen, veengebieden) met extra afbraak en dus extra stikstof als gevolg. De vegetatie kan die niet opnemen, het spoelt uit. Tot zover klopt het verhaal.

Optellen bij de landbouw

Een van de belangrijke redenen van waterpeilverlaging is landbouw, naast verstedelijking. Dat de natuur stikstof verliest is dus niet aan de natuur zelf te wijten maar (mede) aan landbouw. Nog steviger gesteld, de conclusie zou ook kunnen zijn dat stikstof die indirect uit de natuur vrijkomt moet worden opgeteld bij het directe verlies van de landbouw. Wat Agrifacts als breaking news bracht is niet nieuw, maar kan als het erop aankomt averechts werken voor de agrarische sector. Dat zal niet de bedoeling zijn van de publicatie.

Er is nog een reden dat bossen flinke uitspoelers kunnen zijn, soms zelfs groter dan van naastgelegen landbouwgrond. Bossen hebben een groot bladoppervlak waarmee ze stikstofdepositie uit de lucht filteren, de zogenoemde droge depositie. Bij regenval spoelt die van het blad af de bodem in en gaat door naar grond- en oppervlaktewater. Ook hiervan kun je de natuur moeilijk de schuld geven.

Bossen zijn onze landschappelijke rokerslongen geworden. De stikstofdepositie die erin terechtkomt heeft meerdere bronnen, waaronder industrie en verkeer, maar landbouw veroorzaakt een kleine helft van de depositie. Deze depositie verlaagt bovendien het stikstofvasthoudend vermogen van de bodem waardoor het stikstofverlies uit die bodem wordt versterkt.

Groeiverstoring als gevolg

Een ander probleem van stikstofdepositie is de veranderende verhouding en dynamiek van mineralen, bijvoorbeeld calcium en fosfaat, wat verstorend is voor de groei. Dat gebeurt wanneer beheerders niet ingrijpen, maar ook wanneer er wordt verschraald door te maaien of te plaggen. Met de afvoer van overmatige stikstof verdwijnen ook de andere mineralen. Daar komt mede het calciumgebrek vandaan, wat nodig is voor de botvorming van dieren. Vandaar dat natuurbeheerders soms bemesten om het gebrek weer aan te vullen.

De stikstof uit de landbouw maar laten voor wat het is omdat de natuur zelf ook oorzaak is? Dat is de omgekeerde wereld. Landbouw benut maar 50 procent van de stikstof die er met mest en krachtvoer in gaat. Dat zal omhoog moeten om verder uit de problemen te komen.

Ondanks flinke verbeteringen heeft Nederland binnen de EU nog het grootste stikstofverlies per hectare en mede daardoor de laagste oppervlaktewaterkwaliteit. Natuur verliest extra stikstof door grondwaterverlaging en stikstofdepositie. Natuur is echter geen medeveroorzaker van een probleem, maar houdt ons de spiegel van ons systeem voor.

Ruud Hendriks is Practor Kringlooplandbouw bij Aeres MBO en docent bodemvruchtbaarheid bij Aeres Warmonderhof

Je kunt deze onderwerpen volgen
Opinie
menu