Wie was de tuinman van Engeland?

Als een soort god creëerde Lancelot 'Capability' Brown drie eeuwen geleden kasteeltuinen alsof de natuur ze zelf zo had bedacht. Nog altijd vormen de pronktuinen het visitekaartje van Engeland.

Ha-ha

H a-ha .’’ Zegt die mevrouw het nu wéér? Telkens als het groepje tuinreizigers voor een diepe greppel staat, roept ze het. Ha-ha! Als blijkt dat ook gidsende tuinlieden op andere landgoederen aan de lopende band ha-ha roepen, wordt het tijd om de vraag te stellen: hoezo ha-ha ?

Het antwoord is simpel. Ha-ha is de naam van de diepe greppel die in een landschapstuin de grens vormt tussen het minutieus gemaaide gazon en het gras waarvan het vee naar hartenlust mag grazen. Een scheiding die het weidse uitzicht niet verpest zoals een hek of een muurtje zou doen. Wandelaars ontdekken de afgrond pas als ze er pal voor staan. Volgens de overlevering riep men eeuwen geleden al ha-ha! ,,Daarom betreden de dieren het gazon niet.’’

Wereldberoemd

Capability Brown, een landschaps- en tuinarchitect die ruim drie eeuwen geleden als Lancelot Brown werd geboren in het Noord-Engelse Kirkharle, was gek op de ha-ha . Van een eenvoudige tuinman groeide hij uit tot de man die de Engelse landschapstuin wereldberoemd maakte, mede dankzij het gebruik van die greppels.

Browns eerste grote opdracht was het ontwerp van Stowe Gardens in Buckinghamshire, een van de mooiste landschapstuinen van Engeland. „Hier begon Brown als hoofdtuinier’’, vertelt Patrick Green, die nu hoofdtuinier is. Heus: Green is zijn echte naam. Maar hoe zit dat met Capability Brown? Green: ,,Zijn echte voornaam was Lancelot. De nieuwe naam kreeg Brown omdat hij in elke tuin de mogelijkheid ( capability ) zag ervan een landschapstuin te maken. Een natuurlijk ogende tuin met zichtlijnen die niet worden onderbroken door paden. Die paden zijn er wel, maar ze zijn zo aangelegd dat je ze vanuit de verte niet ziet. Net als de ha-has .’’

 

Door de natuur geschapen

De landschapstuin was het antwoord van Brown op de ommuurde en in nette vakken verdeelde renaissancetuinen. Geen strak geschoren taxus- en buxushagen meer maar een tuin met grote vijvers, groepen bomen en uitzichtpunten. Een tuin die door de natuur geschapen lijkt; beelden en bijzondere bouwwerken als tempels mochten wel. Green: „Vrije zichtlijnen zorgen ervoor dat de bouwsels ook uit de verte op verschillende plekken goed te zien zijn.’’ Zo komen wandelaars steeds weer voor een verrassend uitzicht te staan. Wie een goed beeld wil krijgen, moet mijlen maken. Er zijn kilometerslange routes over het landgoed uitgestippeld. Als dat een probleem is? Eenvoudig te bedienen golfkarretjes staan klaar voor de verhuur; ze leveren vaak komische beelden op. Denk aan oudere stellen die met een brede smile (hij) en een angstige blik (zij) door de bochten ‘scheuren’.

Blenheim Palace

Brown ontwierp pakweg tweehonderd tuinen. Adellijke families liepen met hem weg, je telde pas mee als hij ‘de tuin had gedaan’. In deze tijd zou Capability Brown een ster zijn met een eigen tv-programma. Maar al haalde hij zelf de camera niet, zijn tuinen des te meer. Zo is zijn meesterwerk, het ruim 800 hectare grote parklandschap van Blenheim Palace bij Oxford, te zien in diverse tv-series en films. Bijvoorbeeld de James Bond-film Spectre, maar ook Harry Potter , The Young Victoria , Gulliver’s Travels , Little Chaos en The Royals . Logisch.

Dit monument van de werelderfgoedlijst staat bekend vanwege ‘het mooiste uitzicht van Engeland’ maar biedt veel meer. Behalve het eindeloos mooie parklandschap met eeuwenoude bomen, biedt Blenheims aanblik bekroonde klassieke tuinen – jawel: mét de geijkte patronen van buxushagen – watervallen en vijvers, een kleurige en geurige rozentuin en een verrukkelijke ‘geheime’ tuin. Elke tuinliefhebber wordt hier helemaal gelukkig.

Wat bouwwerken betreft strijden de Griekse tempel – waar Winston Churchill in 1908 zijn Clementine ten huwelijk vroeg – en het imposante Blenheim Palace om de populariteitsprijs. Het paleis wordt tegenwoordig bewoond door de twaalfde duke of Marlborough en zijn gezin. De familie vindt het geen probleem om vreemden het huis te laten zien, upstairs en downstairs . Van de rijk ingerichte woon- en slaapkamers tot de keukens vol koperen pannen en het bellenbord voor de bedienden, vergelijkbaar met dat in de tv-reeks Downton Abbey . Sterker: betalende gasten zijn juist nodig om het paleis en het landgoed te kunnen onderhouden. Dus doe de hertog een plezier en koop een fles Blenheimbronwater, een butlerboek of een ouderwetse mattenklopper in de souvenirwinkel.

Groen

Terug naar het groen. Hoewel? Voor het ook al adembenemend mooie Burghley House in Lincolnshire zag Brown niet alleen mogelijkheden voor het landgoed, maar ontwierp hij ook interieurs. Plafonds bijvoorbeeld die – hoe grappig – lijken op het heggenpatroon van een klassieke Engelse tuin. In dit grootste Elizabethan house van Engeland hangt zelfs een portret van de beroemde tuinman. Wel even zoeken, want binnen is het een en al pracht en praal, het aantal schilderijen en muurschilderingen is niet te tellen. (Tip: bekijk de Pagoda Room.) Ook hier is het buiten weer één groot decor vol boeiende uitzichten en verrassende zichtlijnen, waardoor het kasteel steeds opnieuw prachtig in beeld komt. Precies zoals Brown bedoelde. Verder is er nog een Historical Garden of Surprises (sorry, moet een verrassing blijven) en een beeldentuin met eigentijdse kunst. Maar die beelden halen het niet bij de ware kunstwerken: de bomen. Door de eeuwen heen vergroeid tot wonderlijke vormen, waarin allerlei figuren zijn te herkennen. Van tekenfilmheld Bart Simpson tot een kaketoe en een innig verstrengeld liefdespaar.

Chatsworth House

In de tuin van Chatsworth House in Bakewell, waar de hertog en hertogin van Devonshire wonen, staan ook beelden die behoren tot de moderne kunst. Door het contrast met het ‘antieke’ groen ontstaan er prachtige plaatjes die camera’s bijna automatisch aan het klikken krijgen. De 19de-eeuwse broeikassen, de rotstuin, de 61 meter hoge fontein en het kasteel zelf – waar onder meer opnamen waren voor de film Pride and Prejudice en The Da Vinci Code – zijn ook beslist een bezoek waard.

 

Echt sprakeloos wordt iedereen hier van het ongelooflijk mooie uitzicht – dat met Blenheim op een gedeelde eerste plaats zou mogen staan – van het kasteel over het immens grote terrein dat Brown in 1760 liet aanleggen. Zelfs oppertuinman Steve Porter kan er nog dagelijks van genieten. Hij leunt met zijn ellebogen op de stenen balustrade van het kasteelterras, het hoofd op zijn gevouwen handen. Hij kijkt en kijkt. „Het ziet er allemaal zo natuurlijk uit, hè?’’ lacht hij dan. „De rivier Derwent die daar beneden stroomt, de heuvels, de groepen bomen. Prachtig. Maar de natuur is hier een aardig handje geholpen’’, weet de oppertuinman. ,,De bomen zijn allemaal aangeplant, bomen en struiken die op de verkeerde plek stonden zijn weggehaald. Voor het ideale plaatje vanuit het kasteel is zelfs de rivier verlegd en een compleet dorp verplaatst en vervolgens omringd door bomen. Tja, in die tijd kon dat nog. Zelfs voor Capability Brown zou dat nu niet meer mogelijk zijn.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Reis
Europa
Fietsen en Wandelen
menu